Chốt ngang xuyên qua trục và mayơ bị cắt ở 2 mặt và dập ở trục, mayơ. Chốt dọc nằm trên mặt tiếp giáp bị cắt và dập theo chiều dài.
Giải thích chi tiết
- Bài toán dùng để làm gì
- Hình dung đơn giản
- Kiến thức nền cần có
- Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
- Xây dựng công thức từng bước
- Lời giải mẫu từng bước
- Áp dụng thực tế và lưu ý
- Căn cứ và tài liệu tham khảo
Bài toán dùng để làm gì
Chốt ngang (xuyên qua trục và mayơ) và chốt dọc dùng để truyền mô-men nhỏ, định vị hoặc làm chi tiết an toàn (gãy khi quá tải). Kiểm tra chốt bị cắt và lỗ bị dập.
Hình dung đơn giản
Hãy tưởng tượng
Chốt ngang giống cái đinh xuyên qua cán búa và đầu búa: xoay đầu búa thì đinh bị cắt ở hai chỗ (hai mặt tiếp giáp).
Kiến thức nền cần có
Đọc lại các mục sau ở Chương 0 nếu chưa nắm chắc: 0.4 mô-men · 0.5 cắt, dập
Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Đơn vị | Lấy số liệu ở đâu |
|---|---|---|---|
| T | Mô-men | Nm | Truyền động |
| d | Đường kính chốt | mm | Bản vẽ; chốt trụ thép không tôi ISO 2338, chốt trụ tôi cứng ISO 8734 |
| dW, D | Đường kính trục, đường kính ngoài mayơ | mm | Bản vẽ |
| τzul, pzul | Ứng suất cắt, dập cho phép | MPa | Giá trị tham khảo của công cụ (tải tĩnh, êm): τzul chốt thép tôi 80–100 MPa; pzul theo vật liệu yếu hơn – thép 100–150, gang 70–90 MPa. Tải va đập, đảo chiều: giảm thêm |
| l | Chiều dài chốt dọc (bằng chiều dài phần mayơ ôm trục) | mm | Bản vẽ |
Xây dựng công thức từng bước
Công thức tổng quát không “từ trên trời rơi xuống”: nó được ghép từ những công thức con đơn giản. Đi lần lượt từng bước:
Bước 1. Chốt ngang – cắt
Chốt ngang xuyên qua trục bị cắt ở 2 mặt (tại mặt trục). Mô-men tạo cặp lực F = T/dW ở 2 mặt cắt cách nhau dW, mỗi mặt cắt diện tích π·d²/4:
τ = 4·T / (π · d² · dW)
Bước 2. Chốt ngang – dập trong trục
Trong lỗ trục, áp suất phân bố tam giác: lớn nhất pW ở mặt trục, bằng 0 ở tâm trục. Cân bằng mô-men của hai tam giác áp suất (mỗi bên hợp lực ½·pW·d·dW/2, cánh tay đòn ⅔·dW/2 mỗi bên) với T cho:
pW = 6·T / (d · dW²)
Bước 3. Chốt ngang – dập trong mayơ
Trong mayơ coi áp suất phân bố đều trên chiều dày thành (D − dW)/2 ở mỗi bên. Mỗi bên hợp lực pN·d·(D − dW)/2, cánh tay đòn (D + dW)/4, nên:
pN = 4·T / (d · (D² − dW²))
Bước 4. Chốt dọc
Chốt nằm dọc khe giữa trục và mayơ, một nửa chiều cao (d/2) trong trục, một nửa trong mayơ. Lực vòng F = 2T/dW gây dập trên diện tích (d/2)·l và cắt trên mặt phẳng d·l:
p = 4·T/(dW·d·l) ; τ = 2·T/(dW·d·l)

Lời giải mẫu từng bước (số liệu mẫu của công cụ tính ở đầu trang)
Bước A – Số liệu đầu vào (ô vàng của công cụ tính). Đây là bộ số ví dụ có sẵn; khi làm thật bạn thay bằng số của mình:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Giá trị | Đơn vị | Ghi chú / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Mô-men xoắn | T | 100 | Nm | |
| 2 | Đường kính chốt | d | 8 | mm | |
| 3 | Đường kính trục | dW | 30 | mm | |
| 4 | Đường kính ngoài mayơ | D | 50 | mm | |
| 5 | Chiều dài chốt dọc | l | 30 | mm | |
| 6 | Ứng suất cắt cho phép của chốt | τzul | 90 | MPa | Chốt thép tôi 80–100 |
| 7 | Áp suất dập cho phép | pz | 120 | MPa | Theo vật liệu yếu hơn: thép 100–150; gang 70–90 |
Bước B – Tính lần lượt (web tự tính, bạn có thể bấm tay để kiểm tra lại). Dòng xanh lá là kết quả chính:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Kết quả | Đơn vị | Công thức / cách tính |
|---|---|---|---|---|---|
| 8 | Ứng suất cắt chốt | τa | 66,31 | MPa | τa = 4T/(π·d²·dW) |
| 9 | τa ≤ τzul | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 10 | Áp suất dập trong trục | pW | 83,33 | MPa | pW = 6T/(d·dW²) (phân bố tam giác) |
| 11 | pW ≤ pzul | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 12 | Áp suất dập trong mayơ | pN | 31,25 | MPa | pN = 4T/[d·(D² − dW²)] |
| 13 | pN ≤ pzul | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 14 | Áp suất dập | p2 | 55,56 | MPa | p = 4T/(dW·d·l) |
| 15 | p ≤ pzul | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 16 | Ứng suất cắt | t2 | 27,78 | MPa | τa = 2T/(dW·d·l) |
| 17 | τa ≤ τzul | Kiểm tra | ĐẠT |
Bước C – Kết luận ví dụ
Kết quả chính: Ứng suất cắt chốt = 66,31 MPa; Áp suất dập trong trục = 83,33 MPa; Áp suất dập trong mayơ = 31,25 MPa; Áp suất dập = 55,56 MPa; Ứng suất cắt = 27,78 MPa.
Quyết định: với T = 100 Nm, trục Ø30, mayơ Ø50, chốt Ø8: chốt ngang ĐẠT (cắt 66,3 ≤ 90 MPa dùng 74 %; dập trong trục 83,3 ≤ 120 MPa dùng 69 %; dập mayơ 31,3 MPa). Chốt dọc dài 30 mm cũng ĐẠT (dập 55,6 ≤ 120 MPa; cắt 27,8 ≤ 90 MPa). Điều kiện quyết định là cắt chốt ngang; nếu tải va đập nên tăng lên chốt Ø10.
Kiểm tra: τa ≤ τzul: ĐẠT; pW ≤ pzul: ĐẠT; pN ≤ pzul: ĐẠT; p ≤ pzul: ĐẠT; τa ≤ τzul: ĐẠT.
Nếu đổi số liệu ở ô vàng, mọi kết quả tự tính lại. Ô nào báo KHÔNG ĐẠT thì xem mục Áp dụng thực tế bên dưới để biết cần sửa gì.
Áp dụng thực tế và lưu ý
- Chốt an toàn (chốt cắt bảo vệ hộp số): chọn d sao cho mô-men làm gãy chốt lớn hơn mô-men làm việc lớn nhất (thường 1,5–2 lần, do người thiết kế chọn) nhưng nhỏ hơn mô-men chịu được của chi tiết cần bảo vệ. Khi đó tính với giới hạn bền cắt của vật liệu chốt, không dùng τzul.
- Lỗ chốt ngang làm yếu trục mạnh (tập trung ứng suất lớn): kiểm tra trục tại lỗ chốt theo DIN 743 ở CT14. Thông thường d ≈ 0,2–0,3·dW.
- Lỗ chốt phải khoan doa chung trục và mayơ; chốt trụ lắp có độ dôi (ISO 2338 dung sai m6) hoặc dùng chốt côn/chốt đàn hồi (ISO 8752) để không bị lỏng.
Căn cứ và tài liệu tham khảo
- Roloff/Matek – Maschinenelemente, chương Mối ghép chốt (Bolzen- und Stiftverbindungen) – công thức cắt chốt ngang, dập trong trục (phân bố tam giác) và trong mayơ, chốt dọc.
- ISO 2338 – chốt trụ thép không tôi; ISO 8734 – chốt trụ tôi cứng; ISO 8752 – chốt đàn hồi (chốt ống xẻ rãnh).
- DIN 743 – kiểm tra bền trục có lỗ ngang.