Kiểm tra áp suất dập mặt bên then – dạng hỏng chủ yếu. Kích thước then tự tra theo đường kính trục.
Giải thích chi tiết
- Bài toán dùng để làm gì
- Hình dung đơn giản
- Kiến thức nền cần có
- Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
- Xây dựng công thức từng bước
- Lời giải mẫu từng bước
- Áp dụng thực tế và lưu ý
- Căn cứ và tài liệu tham khảo
Bài toán dùng để làm gì
Then bằng là cách phổ biến nhất để nối bánh răng, puly, khớp nối với trục. Bài toán kiểm tra mặt bên then có bị dập (bẹp) không và chọn chiều dài then.
Hình dung đơn giản
Hãy tưởng tượng
Then giống một chiếc chìa nhỏ cài vào rãnh trên trục và rãnh trong mayơ: trục quay thì đẩy then, then đẩy mayơ. Mặt bên then bị ép mạnh, nếu quá sức sẽ bị bẹp.
Kiến thức nền cần có
Đọc lại các mục sau ở Chương 0 nếu chưa nắm chắc: 0.4 mô-men · 0.5 áp suất dập
Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Đơn vị | Lấy số liệu ở đâu |
|---|---|---|---|
| d | Đường kính trục | mm | Bản vẽ |
| T | Mô-men xoắn truyền | Nm | T = 9550·P/n hoặc từ CT17 |
| b × h, t1 | Kích thước then, chiều sâu rãnh trục | mm | Tự tra theo d, Bảng 1 (DIN 6885-1 / TCVN 2261) |
| l | Chiều dài then | mm | Kinh nghiệm thiết kế: 1–1,5 × d, ngắn hơn mayơ 5–10 mm; chọn theo dãy chiều dài chuẩn của DIN 6885-1 |
| Re | Giới hạn chảy vật liệu yếu nhất (thường là mayơ) | MPa | Vật liệu mayơ (C45 thường hóa ≈ 340 MPa, S355 355 MPa; gang: lấy 0,6·Rm như công cụ đề xuất) |
| Kλ | Hệ số phân bố tải không đều dọc chiều dài then (then càng dài so với d, tải càng dồn về đầu then phía mô-men vào) | – | DIN 6892; then ngắn (l ≤ 1,3·d) lấy 1,0 |
| fz | Tỉ số áp suất cho phép / giới hạn chảy: pzul = fz·Re | – | Công cụ lấy 0,9 cho thép, tải êm (giá trị thận trọng); có va đập thì giảm. DIN 6892 xác định pzul qua hệ số tựa fS và hệ số độ cứng fH |
| i, φ | Số then; hệ số chia tải khi có nhiều then (2 then không chia đều tải do sai số chế tạo) | – | φ = 1 (1 then); 0,75 (2 then lệch 180°) |
Bảng 1. Kích thước then bằng theo đường kính trục
| d trên (mm) | d đến (mm) | b × h (mm) | t1 (mm) |
|---|---|---|---|
| 6 | 8 | 2 × 2 | 1,2 |
| 8 | 10 | 3 × 3 | 1,8 |
| 10 | 12 | 4 × 4 | 2,5 |
| 12 | 17 | 5 × 5 | 3 |
| 17 | 22 | 6 × 6 | 3,5 |
| 22 | 30 | 8 × 7 | 4 |
| 30 | 38 | 10 × 8 | 5 |
| 38 | 44 | 12 × 8 | 5 |
| 44 | 50 | 14 × 9 | 5,5 |
| 50 | 58 | 16 × 10 | 6 |
| 58 | 65 | 18 × 11 | 7 |
| 65 | 75 | 20 × 12 | 7,5 |
| 75 | 85 | 22 × 14 | 9 |
| 85 | 95 | 25 × 14 | 9 |
| 95 | 110 | 28 × 16 | 10 |
| 110 | 130 | 32 × 18 | 11 |
Xây dựng công thức từng bước
Công thức tổng quát không “từ trên trời rơi xuống”: nó được ghép từ những công thức con đơn giản. Đi lần lượt từng bước:
Bước 1. Lực vòng tại mặt trục
Mô-men chia bán kính trục ra lực đẩy lên then (T tính bằng N·mm khi d tính bằng mm):
Ft = 2·T / d
Bước 2. Diện tích chịu dập
Chiều cao tiếp xúc có ích h’ ≈ 0,45·h (trừ vát mép) nhân chiều dài chịu tải. Then đầu tròn (dạng A) chỉ tính phần thẳng ltr = l − b; then đầu vuông (dạng B) ltr = l. h’ = 0,45·h là cách lấy gần đúng của DIN 6892 phương pháp C:
A = h’ · ltr
Bước 3. Áp suất dập
Lực chia diện tích, có hệ số phân bố tải Kλ và hệ số chia tải khi dùng 2 then φ = 0,75. Áp suất cho phép pzul = fz·Re lấy theo vật liệu yếu nhất trong ba chi tiết trục, then, mayơ:
p = 2·T·Kλ / (d · h’ · ltr · i · φ) ≤ pzul

Lời giải mẫu từng bước (số liệu mẫu của công cụ tính ở đầu trang)
Bước A – Số liệu đầu vào (ô vàng của công cụ tính). Đây là bộ số ví dụ có sẵn; khi làm thật bạn thay bằng số của mình:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Giá trị | Đơn vị | Ghi chú / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Đường kính trục | d | 40 | mm | |
| 2 | Mô-men xoắn | T | 300 | Nm | |
| 3 | Chiều dài then | l | 50 | mm | |
| 4 | Dạng đầu then | frm | A | A = đầu tròn; B = đầu vuông | |
| 5 | Số then | i | 1 | 1 hoặc 2 (đặt lệch 180°) | |
| 6 | Hệ số phân bố tải dọc then Kλ | Kλ | 1 | 1,0 khi l ≤ 1,3d; tăng khi then dài | |
| 7 | Giới hạn chảy vật liệu yếu nhất (mayơ/then/trục) | Re | 340 | MPa | C45 thường hóa ≈ 340 · S355 ≈ 355 · gang: dùng 0,6·Rm |
| 8 | Hệ số áp suất cho phép | fz | 0,9 | pzul ≈ 0,9·Re (thép, tải êm) – giảm khi va đập |
Bước B – Tính lần lượt (web tự tính, bạn có thể bấm tay để kiểm tra lại). Dòng xanh lá là kết quả chính:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Kết quả | Đơn vị | Công thức / cách tính |
|---|---|---|---|---|---|
| 9 | Dòng tra bảng | row | 8 | Số thứ tự dòng trong Bảng 1: d lớn hơn “d trên” và không lớn hơn “d đến”. d = 40 → dòng 8 (trên 38 đến 44) | |
| 10 | Bề rộng then b | b | 12 | mm | |
| 11 | Chiều cao then h | h | 8 | mm | |
| 12 | Chiều sâu rãnh trục t1 | t1 | 5 | mm | |
| 13 | Chiều dài chịu tải | ltr | 38 | mm | Dạng A: ltr = l − b; dạng B: ltr = l |
| 14 | Chiều cao tiếp xúc có ích | h’ | 3,6 | mm | h’ ≈ 0,45·h (đã trừ vát mép) |
| 15 | Hệ số chia tải nhiều then | φ | 1 | φ = 1 (1 then); 0,75 (2 then) | |
| 16 | ÁP SUẤT DẬP | p | 109,6 | MPa | p = 2·T·Kλ/(d·h’·ltr·i·φ) |
| 17 | Áp suất cho phép | pz | 306 | MPa | pzul = fz·Re |
| 18 | Hệ số an toàn | S | 2,79 | ||
| 19 | p ≤ pzul | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 20 | Chiều dài then tối thiểu | lmin | 25,62 | mm | l ≥ 2T·Kλ/(d·h’·i·φ·pzul) (+ b nếu dạng A) |
Bước C – Kết luận ví dụ
Kết quả chính: ÁP SUẤT DẬP = 109,6 MPa; Hệ số an toàn = 2,79.
Quyết định: then 12 × 8 × 50 dạng A trên trục Ø40 truyền 300 Nm ĐẠT: p = 2·300 000/(40·3,6·38) = 109,6 MPa ≤ pzul = 0,9·340 = 306 MPa, hệ số an toàn 2,79. Chiều dài then tối thiểu chỉ cần khoảng 26 mm, nên có thể rút ngắn then nếu mayơ ngắn.
Kiểm tra: p ≤ pzul: ĐẠT.
Nếu đổi số liệu ở ô vàng, mọi kết quả tự tính lại. Ô nào báo KHÔNG ĐẠT thì xem mục Áp dụng thực tế bên dưới để biết cần sửa gì.
Áp dụng thực tế và lưu ý
- Nếu không đạt: tăng chiều dài then (đến 1,5d), dùng 2 then lệch 180°, hoặc chuyển sang then hoa (CT08).
- Rãnh then làm yếu trục: kiểm tra trục ở CT14 với hệ số tập trung ứng suất của rãnh then.
- Then dài so với d (vượt khoảng 1,3·d) thì tải phân bố không đều dọc then – nhập Kλ > 1; khi đó nên chuyển sang 2 then hoặc then hoa thay vì kéo dài then.
- Tải va đập, đảo chiều: then bằng dễ bị dập và lỏng rãnh; nên kết hợp lắp có độ dôi (CT06) hoặc dùng then hoa.
Căn cứ và tài liệu tham khảo
- DIN 6892:2012 – tính then bằng: áp suất dập p = 2·T·Kλ/(d·h’·ltr·i·φ), h’ ≈ 0,45·h (phương pháp C), φ = 0,75 cho 2 then, ltr theo dạng đầu then.
- DIN 6885-1 – kích thước then bằng b × h và chiều sâu rãnh t1 (Bảng 1); TCVN 2261 – then bằng, tiêu chuẩn Việt Nam tương ứng.
- Roloff/Matek – Maschinenelemente, chương Mối ghép then (Passfederverbindungen).
- Trịnh Chất – Lê Văn Uyển, Tính toán thiết kế hệ dẫn động cơ khí – chọn và kiểm nghiệm then.
← CT06 Lắp có độ dôi · CT08 Then hoa / răng cưa / chữ nhật →