Lắp có độ dôi

CT06DIN 7190-1:2017 – vùng đàn hồi

Tính áp suất lắp ghép từ độ dôi nhỏ nhất (để truyền tải) và lớn nhất (để kiểm tra bền mayơ), nhiệt độ nung mayơ khi lắp nóng và lực ép khi lắp ép.

Giải thích chi tiết

Bài toán dùng để làm gì

Ép bạc, bánh răng, puly, vòng ổ lên trục bằng độ dôi (không then): truyền mô-men nhờ ma sát. Bài toán tính áp suất lắp ghép từ độ dôi, mô-men truyền được, ứng suất mayơ có bị nứt không, nhiệt độ cần nung khi lắp nóng và lực ép khi lắp ép.

Hình dung đơn giản

Hãy tưởng tượng

Giống đeo nhẫn chật vào ngón tay: nhẫn bị căng ra, ngón tay bị ép lại, ma sát giữ nhẫn không xoay. Nhẫn càng chật thì giữ càng chặt nhưng càng dễ nứt nhẫn.

Kiến thức nền cần có

Đọc lại các mục sau ở Chương 0 nếu chưa nắm chắc: 0.5 áp suất · 0.10 ma sát · 0.17 dung sai lắp ghép

Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu

Ký hiệuÝ nghĩaĐơn vịLấy số liệu ở đâu
dF, DaA, lFĐường kính lắp, đường kính ngoài mayơ, chiều dài lắpmmBản vẽ
Umin, UmaxĐộ dôi nhỏ nhất, lớn nhất (đường kính trục − đường kính lỗ)µmTừ dung sai lắp ghép, ví dụ H7/s6 – CT48
RzĐộ nhám bề mặt lỗ và trụcµmBản vẽ (Ra 0,8 ≈ Rz 4)
μHệ số ma sát bám–Bảng 1 (DIN 7190): lắp nóng thép–thép ≈ 0,14; ép dọc có bôi trơn μe ≈ 0,06–0,10
ReGiới hạn chảy vật liệu mayơ, trụcMPaVật liệu (ví dụ S355: 355)
E, νMô-đun đàn hồi, hệ số Poisson của mayơ (A) và trục (I)MPa, –Thép 210 000 và 0,3; gang xám khoảng 100 000–120 000 và 0,25
SR, SPHệ số an toàn chống trượt (truyền tải) và chống chảy dẻo (mayơ, trục)–Người thiết kế chọn; ví dụ mẫu SR = 1,5, SP = 1,1
α, ΔSeHệ số giãn nở nhiệt của mayơ; khe hở cần có khi lồng mayơ đã nung vào trục1/K, mmThép 11·10⁻⁶ 1/K; ΔSe ≈ 0,001·dF

Bảng 1. Hệ số ma sát bám thép–thép

Kiểu lắpBề mặtμ
Ép dọc (lắp ép)Khô0,07–0,15
Ép dọc (lắp ép)Có bôi trơn0,06–0,10
Lắp nóng (nung mayơ ~300 °C)Có dầu0,14
Lắp nóng (nung mayơ ~300 °C)Đã tẩy dầu0,20
Lắp bằng dầu áp lựcDầu khoáng0,12
Nguồn: DIN 7190 (giá trị trích theo schweizer-fn.de, “Pressverbindung”). Lắp ép làm cào phẳng bề mặt nên μ nhỏ hơn lắp nóng.

Bảng 2. Nhiệt độ nung mayơ lớn nhất

Vật liệu mayơϑA lớn nhất
Thép tôi ram (vergütet)300 °C
Thép tôi bề mặt250 °C
Thép thấm cacbon tôi200 °C
Nguồn: DIN 7190 (trích theo schweizer-fn.de). Nung quá mức này làm giảm độ cứng đã nhiệt luyện.

Xây dựng công thức từng bước

Công thức tổng quát không “từ trên trời rơi xuống”: nó được ghép từ những công thức con đơn giản. Đi lần lượt từng bước:

Bước 1. Độ dôi hiệu dụng

Khi lắp, các đỉnh nhấp nhô bị là phẳng nên độ dôi thực nhỏ hơn độ dôi đo được. DIN 7190-1 lấy lượng mất bằng 0,8 lần tổng Rz của hai bề mặt:


Uw = U − 0,8·(RzA + RzI)

Bước 2. Áp suất lắp ghép (bài toán ống dày Lamé)

Độ dôi làm mayơ giãn và trục co. Áp suất tỉ lệ với độ dôi, tỉ lệ nghịch với độ mềm của mayơ và trục. QA = dF/DaA, QI = DiI/dF (trục đặc QI = 0); KI = (1+QI²)/(1−QI²) − νI. Giả thiết: vật liệu đàn hồi, mayơ và trục cùng chiều dài lắp, mặt lắp trụ:


p = Uw / [dF·(KA/EA + KI/EI)] ; KA = (1+QA²)/(1−QA²) + νA

Bước 3. Mô-men truyền được

Lực ma sát = p × diện tích × μ; nhân bán kính dF/2. Dùng pmin (độ dôi nhỏ nhất – trường hợp lỏng nhất). Khi có cả lực dọc Fax, điều kiện là p·π·dF·lF·μ ≥ SR·√((2T/dF)² + Fax²):


T = p · π · dF² · lF · μ / 2

Bước 4. Kiểm tra mayơ

Dùng pmax (độ dôi lớn nhất). Mặt trong mayơ chịu ứng suất lớn nhất; ứng suất tương đương tính theo thuyết ứng suất tiếp lớn nhất (Tresca). Trục đặc: σvI = pmax; trục rỗng: σvI = 2·pmax/(1 − QI²) ≤ ReI/SP:


σvA = 2·pmax/(1 − QA²) ≤ ReA/SP

Bước 5. Nhiệt độ nung khi lắp nóng

Nung mayơ cho giãn ra vượt độ dôi lớn nhất cộng khe hở lắp ΔSe ≈ 0,001·dF. Nhiệt độ không vượt Bảng 2. Nếu lắp ép dọc thì lực ép lớn nhất Fe = pmax·π·dF·lF·μe:


ϑ = ϑphòng + (Umax + ΔS)/(α·dF)

Hình CT06.2 – Sơ đồ hình thành công thức: số liệu → từng công thức con → kết luận
Hình CT06.2 – Sơ đồ hình thành công thức: số liệu → từng công thức con → kết luận

Ảnh động minh họa

Ảnh động CT06.1
Ảnh động CT06.1

Lời giải mẫu từng bước (số liệu mẫu của công cụ tính ở đầu trang)

Bước A – Số liệu đầu vào (ô vàng của công cụ tính). Đây là bộ số ví dụ có sẵn; khi làm thật bạn thay bằng số của mình:

TTĐại lượngKý hiệuGiá trịĐơn vịGhi chú / nguồn
1Đường kính lắp ghépdF50mm
2Đường kính ngoài mayơDaA90mm
3Đường kính lỗ trục (0 = trục đặc)DiI0mm
4Chiều dài lắp ghéplF50mm
5Độ dôi nhỏ nhất (theo dung sai)Umin40µmVí dụ Ø50 H7/s6: Umin ≈ 18, Umax ≈ 59 – tính ở CT48. Số mẫu 40/70 µm là giả định
6Độ dôi lớn nhấtUmax70µm
7Độ nhám lỗ mayơ RzRzA4µm
8Độ nhám trục RzRzI2,5µm
9E mayơEA210 000MPa
10E trụcEI210 000MPa
11Hệ số Poisson mayơνA0,3
12Hệ số Poisson trụcνI0,3
13Giới hạn chảy mayơReA355MPa
14Giới hạn chảy trụcReI355MPa
15Hệ số ma sát bám μμ0,14Lắp nóng thép–thép ≈ 0,14 (tẩy dầu ≈ 0,2); ép dọc có dầu 0,07–0,10
16Hệ số ma sát khi ép μeμe0,08Ép dọc có bôi trơn, xem Bảng 1
17Mô-men xoắn cần truyềnT800Nm
18Lực dọc trục cần truyềnFax0N
19Hệ số an toàn trượtSR1,5
20Hệ số an toàn chảySP1,1
21Nhiệt độ phòngϑR20°C
22Hệ số giãn nở mayơαA1,1e-051/KThép 11·10⁻⁶

Bước B – Tính lần lượt (web tự tính, bạn có thể bấm tay để kiểm tra lại). Dòng xanh lá là kết quả chính:

TTĐại lượngKý hiệuKết quảĐơn vịCông thức / cách tính
23Tỉ số đường kính mayơQA0,556QA = dF/DaA
24Tỉ số đường kính trụcQI0QI = DiI/dF
25Hệ số KAKA2,19KA = (1+QA²)/(1−QA²) + νA
26Hệ số KIKI0,7KI = (1+QI²)/(1−QI²) − νI
27Độ dôi hiệu dụng nhỏ nhấtUwmin34,8µmUw = U − 0,8·(RzA + RzI) (nhấp nhô bị là phẳng)
28Độ dôi hiệu dụng lớn nhấtUwmax64,8µm
29Áp suất nhỏ nhấtpmin50,52MPap = Uw/[dF·(KA/EA + KI/EI)] (bài toán ống dày Lamé)
30Áp suất lớn nhấtpmax94,08MPa
31Lực ma sát truyền đượcFcap55 555NFcap = p·π·dF·lF·μ
32Mô-men truyền được (chưa chia SR)Tcap1 389NmTcap = p·π·dF²·lF·μ/2
33Lực tổng hợp cần truyền × SRFreq48 000NSR·√((2T/dF)² + Fax²)
34Fcap ≥ SR·Fyêu cầuKiểm traĐẠT
35Ứng suất tương đương mặt trong mayơsvA272,2MPaσvA = 2·pmax/(1 − QA²) (thuyết ứng suất tiếp lớn nhất)
36σvA ≤ ReA/SPKiểm traĐẠT
37Ứng suất tương đương trụcsvI94,08MPaTrục đặc: σvI = pmax; trục rỗng: 2pmax/(1−QI²)
38σvI ≤ ReI/SPKiểm traĐẠT
39Khe hở lắp cần thiếtΔSe0,05mmΔSe ≈ 0,001·dF
40Nhiệt độ nung mayơ (lắp nóng)ϑA238,2°CϑA = ϑR + (Umax + ΔSe)/(αA·dF)
41ϑA ≤ 350 °C (không làm thay đổi tổ chức thép tôi ram)Kiểm traĐẠT
42Lực ép lớn nhất (lắp ép dọc)Fe59,11kNFe = pmax·π·dF·lF·μe

Bước C – Kết luận ví dụ

Kết quả chính: Áp suất nhỏ nhất = 50,52 MPa; Áp suất lớn nhất = 94,08 MPa; Mô-men truyền được (chưa chia SR) = 1 389 Nm; Nhiệt độ nung mayơ (lắp nóng) = 238,2 °C; Lực ép lớn nhất (lắp ép dọc) = 59,11 kN.

Quyết định: mối lắp Ø50 × 50 mm, mayơ Ø90 ĐẠT. Truyền tải: Tcap = 1 389 Nm ≥ SR·T = 1,5 × 800 = 1 200 Nm. Bền mayơ: σvA = 272 MPa ≤ 355/1,1 = 323 MPa (dùng 84 %) – đây là điều kiện sát nhất. Lắp nóng: nung mayơ khoảng 240 °C, dưới giới hạn 300 °C của thép tôi ram (Bảng 2). Nếu lắp ép thay vì lắp nóng: cần máy ép ≥ 60 kN và μ giảm (Bảng 1), phải tính lại khả năng truyền tải với μ của lắp ép.

Kiểm tra: Fcap ≥ SR·Fyêu cầu: ĐẠT; σvA ≤ ReA/SP: ĐẠT; σvI ≤ ReI/SP: ĐẠT; ϑA ≤ 350 °C (không làm thay đổi tổ chức thép tôi ram): ĐẠT.

Nếu đổi số liệu ở ô vàng, mọi kết quả tự tính lại. Ô nào báo KHÔNG ĐẠT thì xem mục Áp dụng thực tế bên dưới để biết cần sửa gì.

Áp dụng thực tế và lưu ý

  • Kiểm tra truyền tải dùng Umin (trường hợp lỏng nhất), kiểm tra bền dùng Umax (chặt nhất).
  • Không nung thép tôi ram quá 300 °C, thép thấm cacbon tôi quá 200 °C (DIN 7190, Bảng 2) vì làm giảm độ cứng.
  • Lắp nóng cho ma sát lớn hơn lắp ép (bề mặt không bị cào xước).
  • Công thức chỉ đúng trong vùng đàn hồi. Nếu σvA vượt ReA/SP, mayơ chảy dẻo một phần – phải tính theo phần đàn-dẻo của DIN 7190-1 hoặc tăng đường kính ngoài mayơ.
  • Trục chịu uốn quay: mép mayơ gây tập trung ứng suất và mài mòn rung (fretting), cần kiểm tra mỏi trục theo DIN 743.

Căn cứ và tài liệu tham khảo

  • DIN 7190-1:2017 – mối ghép ép trụ, vùng đàn hồi: độ dôi hiệu dụng Uw = U − 0,8·(RzA + RzI), áp suất lắp ghép (hệ số K), ứng suất tương đương mayơ/trục, nhiệt độ nung, lực ép; bảng hệ số ma sát bám và nhiệt độ nung lớn nhất (Bảng 1, 2 trích qua schweizer-fn.de).
  • Roloff/Matek – Maschinenelemente, chương Mối ghép ép (Pressverbände) – trình tự tính theo DIN 7190.
  • ISO 286-1/-2 – dung sai lắp ghép để xác định Umin, Umax (xem CT48).
  • DIN 743 – kiểm tra bền mỏi trục có mayơ lắp ép.

← CT05 Đinh tán  ·  CT07 Then bằng →

Lên đầu trang