Độ giãn dài tự do; nếu khe hở nhỏ hơn độ giãn thì phát sinh ứng suất nén, lực đẩy lên gối và có thể gây oằn.
Giải thích chi tiết
- Bài toán dùng để làm gì
- Hình dung đơn giản
- Kiến thức nền cần có
- Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
- Xây dựng công thức từng bước
- Lời giải mẫu từng bước
- Áp dụng thực tế và lưu ý
- Căn cứ và tài liệu tham khảo
Bài toán dùng để làm gì
Thanh dài, ống, ray dẫn hướng, khung lò sấy khi nóng lên sẽ dài ra. Nếu bị kẹp cứng hai đầu, không có chỗ giãn, nó sinh lực đẩy rất lớn lên gối và có thể bị cong vênh. Bài toán tính độ giãn tự do, ứng suất nhiệt, lực đẩy và kiểm tra oằn.
Hình dung đơn giản
Hãy tưởng tượng
Đường ray tàu hỏa có khe hở giữa các thanh ray, cầu có khe co giãn: để thép nở ra mùa hè mà không bị cong. Nếu không chừa khe hở, thanh thép muốn dài ra nhưng bị chặn lại, giống như bị nén bởi một lực rất lớn.
Kiến thức nền cần có
Đọc lại các mục sau ở Chương 0 nếu chưa nắm chắc: 0.5 ứng suất · 0.6 vật liệu · 0.7 hệ số an toàn · 0.3 lực
Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Đơn vị | Lấy số liệu ở đâu |
|---|---|---|---|
| L | Chiều dài thanh giữa hai điểm cố định | mm | Bản vẽ |
| ΔT | Độ tăng nhiệt độ so với lúc lắp | °C | Nhiệt độ làm việc trừ nhiệt độ lắp ráp |
| α | Hệ số giãn nở nhiệt | 1/K | Thép cacbon 12·10⁻⁶ (EN 1993-1-1, mục 3.2.6, áp dụng tới 100 °C); thép không gỉ austenit ≈ 16·10⁻⁶; nhôm 23·10⁻⁶ (EN 1999-1-1); đồng ≈ 17·10⁻⁶. Nhập dạng thập phân: 12·10⁻⁶ = 0,000012 |
| δ | Khe hở chừa sẵn cho thanh giãn | mm | Bản vẽ, lỗ ôvan bulông |
| E, A, I | Mô-đun đàn hồi; diện tích mặt cắt; mô-men quán tính nhỏ nhất Imin (theo trục yếu – trục mà thanh dễ cong nhất) | MPa, mm², mm⁴ | Thép: E = 210 000 MPa (EN 1993-1-1, mục 3.2.6); A, Imin lấy từ bảng tra tiết diện, CT33 |
| fy | Giới hạn chảy | MPa | S235: 235; S275: 275; S355: 355 (chiều dày ≤ 40 mm, EN 1993-1-1 Bảng 3.1) |
| K | Hệ số chiều dài oằn | – | Ngàm 2 đầu 0,5; các trường hợp khác xem Bảng K |
Xây dựng công thức từng bước
Công thức tổng quát không “từ trên trời rơi xuống”: nó được ghép từ những công thức con đơn giản. Đi lần lượt từng bước:
Bước 1. Độ giãn tự do
Mỗi mét thép nóng thêm 1 °C dài thêm khoảng 0,012 mm:
Δl = α·L·ΔT
Bước 2. Ứng suất nhiệt
Nếu Δl lớn hơn khe hở δ, phần giãn bị chặn lại (Δl − δ) trở thành biến dạng nén ε = (Δl − δ)/L. Theo định luật Hooke σ = E·ε:
σ = E·(Δl − δ)/L (bằng 0 nếu Δl ≤ δ)
Bước 3. Lực đẩy lên gối
Ứng suất nhân diện tích – lực này tác dụng lên bulông, mối hàn, gối đỡ:
N = σ·A
Bước 4. Kiểm tra bền và oằn
Ứng suất không được vượt giới hạn chảy fy; công cụ kiểm oằn theo hai mức: (1) sơ bộ theo Euler, N < Ncr/2 (hệ số an toàn 2, chỉ đúng với thanh mảnh); (2) theo EN 1993-1-1 §6.3.1, N ≤ Nb,Rd = χ·A·fy/γM1 với đường cong c (α = 0,49) và γM1 = 1,0. Điều kiện quyết định là N ≤ Nb,Rd. K·L là chiều dài oằn, K tra Bảng K:
σ ≤ fy ; Ncr = π²·E·Imin/(K·L)², N < Ncr/2 (sơ bộ) ; N ≤ Nb,Rd = χ·A·fy/γM1 (quyết định)
Bảng K – Hệ số chiều dài oằn theo liên kết hai đầu
| Liên kết hai đầu thanh | K lý thuyết (Euler) | K khuyến nghị thiết kế |
|---|---|---|
| Ngàm – ngàm (kẹp cứng hai đầu) | 0,5 | 0,65 |
| Ngàm – khớp | 0,7 | 0,80 |
| Khớp – khớp | 1,0 | 1,0 |
| Ngàm – tự do (công-xôn) | 2,0 | 2,10 |
Giới hạn áp dụng của công thức Euler. Ncr chỉ đúng cho thanh mảnh: độ mảnh λ = K·L/i ≥ λ1 = π·√(E/fy) (S235: 93,9; S355: 76,4), với i = √(Imin/A) là bán kính quán tính. Thanh ngắn hơn (λ < λ1) mất ổn định trong vùng dẻo, sớm hơn Euler dự báo; khi đó kiểm tra theo EN 1993-1-1 mục 6.3.1: N ≤ χ·A·fy/γM1, trong đó hệ số giảm χ tính từ độ mảnh quy đổi λ̄ = λ/λ1 và đường cong oằn a, b, c, d (Bảng 6.1, 6.2 của tiêu chuẩn), γM1 = 1,0. Công cụ tính sẵn ở dòng 16–21: i = √(Imin/A); λ̄ = K·L/(i·λ1); Φ = 0,5·[1 + α(λ̄ − 0,2) + λ̄²]; χ = 1/[Φ + √(Φ² − λ̄²)] ≤ 1; dùng đường cong c (α = 0,49) – an toàn cho thép đặc, thép góc, U, ống tạo hình nguội.

Lời giải mẫu từng bước (số liệu mẫu của công cụ tính ở đầu trang)
Bước A – Số liệu đầu vào (ô vàng của công cụ tính). Đây là bộ số ví dụ có sẵn; khi làm thật bạn thay bằng số của mình:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Giá trị | Đơn vị | Ghi chú / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Chiều dài | L | 2 000 | mm | |
| 2 | Độ tăng nhiệt độ | ΔT | 60 | °C | |
| 3 | Hệ số giãn nở | α | 1,2e-05 | 1/K | Thép 12·10⁻⁶; nhôm 23·10⁻⁶; đồng 17·10⁻⁶ |
| 4 | Khe hở cho phép giãn | δ | 0,5 | mm | |
| 5 | Mô-đun đàn hồi E | E | 210 000 | MPa | |
| 6 | Diện tích | A | 564 | mm² | |
| 7 | Mô-men quán tính nhỏ nhất Imin | I | 143 132 | mm⁴ | |
| 8 | Giới hạn chảy fy | fy | 235 | MPa | |
| 9 | Hệ số chiều dài oằn | K | 0,5 | Ngàm hai đầu 0,5 |
Bước B – Tính lần lượt (web tự tính, bạn có thể bấm tay để kiểm tra lại). Dòng xanh lá là kết quả chính:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Kết quả | Đơn vị | Công thức / cách tính |
|---|---|---|---|---|---|
| 10 | Độ giãn tự do | Δl | 1,44 | mm | Δl = α·L·ΔT |
| 11 | Ứng suất nhiệt | σ | 98,7 | MPa | σ = E·(Δl − δ)/L |
| 12 | Lực đẩy lên gối | N | 55 667 | N | |
| 13 | σ ≤ fy | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 14 | Lực oằn Euler | Ncr | 296 658 | N | |
| 15 | N < Ncr/2 (sơ bộ theo Euler, chỉ đúng với thanh mảnh) | Kiểm tra | ĐẠT | 55 667 < 148 329 N | |
| 16 | Bán kính quán tính i = √(Imin/A) | i | 15,93 | mm | √(143 132/564) |
| 17 | Độ mảnh quy đổi λ̄ | λ̄ | 0,668 | λ̄ = K·L/(i·π·√(E/fy)) = 62,8/93,9 – EN 1993-1-1 §6.3.1.3 | |
| 18 | Hệ số Φ (đường cong c, α = 0,49) | Φ | 0,838 | Φ = 0,5·[1 + α(λ̄ − 0,2) + λ̄²] | |
| 19 | Hệ số giảm do oằn χ | χ | 0,744 | χ = 1/[Φ + √(Φ² − λ̄²)] ≤ 1 – EN 1993-1-1 §6.3.1.2 | |
| 20 | Khả năng chịu nén oằn Nb,Rd = χ·A·fy | Nb,Rd | 98 628 | N | γM1 = 1,0 |
| 21 | N ≤ Nb,Rd (oằn theo EN 1993-1-1) | Kiểm tra | ĐẠT | 55 667 ≤ 98 628 N |
Bước C – Kết luận ví dụ
Kết quả chính: Độ giãn tự do = 1,44 mm; Ứng suất nhiệt = 98,7 MPa.
Kiểm tra: σ ≤ fy: ĐẠT; N < Ncr/2 (sơ bộ Euler): ĐẠT; N ≤ Nb,Rd: ĐẠT.
Kiểm tra oằn theo EN 1993-1-1 (dòng 16–21, điều kiện quyết định): i = √(143 132/564) = 15,93 mm; λ = 0,5·2 000/15,93 = 62,8 < λ1 = 93,9 → thanh thuộc vùng oằn không đàn hồi, nên Ncr/2 = 148 329 N (dòng 15) đánh giá cao hơn khả năng thật. Với đường cong c (α = 0,49): λ̄ = 62,8/93,9 = 0,668; Φ = 0,838; χ = 0,744; Nb,Rd = 0,744·564·235/1,0 = 98 628 N ≥ N = 55 667 N → ĐẠT.
Quyết định: thanh thép L = 2 000 mm, nóng thêm 60 °C, khe hở 0,5 mm ĐẠT về bền (98,7 MPa ≤ 235 MPa) và về oằn. Tuy vậy mỗi gối chịu lực đẩy khoảng 55,7 kN – bulông, mối hàn gối phải được kiểm tra với lực này. Muốn triệt tiêu ứng suất nhiệt thì tăng khe hở δ lên lớn hơn Δl = 1,44 mm (ví dụ lỗ ôvan dài thêm 2 mm).
Nếu đổi số liệu ở ô vàng, mọi kết quả tự tính lại. Ô nào báo KHÔNG ĐẠT thì xem mục Áp dụng thực tế bên dưới để biết cần sửa gì.
Áp dụng thực tế và lưu ý
- Ứng suất nhiệt không phụ thuộc tiết diện: thanh to hay nhỏ đều chịu cùng σ, nhưng thanh to đẩy lực lên gối lớn hơn.
- Cách xử lý tốt nhất: cho một đầu cố định, đầu kia trượt tự do (lỗ ôvan, gối trượt) với khe hở lớn hơn Δl.
- Ghép hai vật liệu khác nhau (thép với nhôm) cũng sinh ứng suất nhiệt do α khác nhau, kể cả khi không bị kẹp ngoài.
- Lỗi hay gặp: nhập α dạng 12 thay vì 12·10⁻⁶ (0,000012).
- Thép trên khoảng 100 °C: E bắt đầu giảm (200 °C còn khoảng 90 %, EN 1993-1-2 Bảng 3.1) và α tăng nhẹ; công cụ dùng giá trị ở nhiệt độ phòng nên chỉ dùng cho nhiệt độ làm việc đến khoảng 100 °C.
- Nhiệt độ thay đổi theo chu kỳ (bật/tắt lò, ca làm việc) làm ứng suất nhiệt lặp lại: kiểm tra thêm mỏi tại mối hàn và bulông gối (EN 1993-1-9).
Căn cứ và tài liệu tham khảo
- EN 1993-1-1 (Eurocode 3, thiết kế kết cấu thép) – mục 3.2.6: E = 210 000 MPa, α = 12·10⁻⁶ 1/K; Bảng 3.1: fy của S235/S275/S355; mục 6.3.1 và Bảng 6.1, 6.2: kiểm tra oằn thanh nén bằng hệ số χ (dòng 16–21 của công cụ).
- EN 1993-1-2 – Bảng 3.1: hệ số giảm E và fy của thép khi nhiệt độ cao (lưu ý trên 100 °C).
- EN 1999-1-1 (Eurocode 9, kết cấu nhôm) – hằng số vật liệu: α nhôm = 23·10⁻⁶ 1/K.
- Roark’s Formulas for Stress and Strain (Young, Budynas) – chương ứng suất nhiệt: Δl = α·L·ΔT và σ = E·ε cho thanh bị cản trở giãn nở.
- Timoshenko & Gere – Theory of Elastic Stability, chương oằn thanh thẳng: Ncr = π²·E·I/(K·L)² và K lý thuyết ở Bảng K.
- AISC 360, Commentary Phụ lục 7, Bảng C-A-7.1 – K khuyến nghị thiết kế ở Bảng K.
- EN 1993-1-9 – kiểm tra mỏi khi ứng suất nhiệt lặp theo chu kỳ.