Mô-men truyền bằng ma sát giữa trục và mayơ kẹp. Kết quả cho lực xiết cần thiết của mỗi bulông – kiểm tra bulông tiếp ở sheet 01.
Giải thích chi tiết
- Bài toán dùng để làm gì
- Hình dung đơn giản
- Kiến thức nền cần có
- Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
- Xây dựng công thức từng bước
- Lời giải mẫu từng bước
- Áp dụng thực tế và lưu ý
- Căn cứ và tài liệu tham khảo
Bài toán dùng để làm gì
Mayơ kẹp (hai nửa ôm trục, siết bằng bulông) dùng nhiều ở khớp nối, tay quay, vòng chặn kẹp, puly trên trục trơn. Bài toán tính mô-men truyền được nhờ ma sát và lực xiết bulông cần thiết.
Hình dung đơn giản
Hãy tưởng tượng
Như hai bàn tay ôm chặt ống tuýp rồi xoay: càng siết chặt càng xoay được mạnh mà ống không trượt.
Kiến thức nền cần có
Đọc lại các mục sau ở Chương 0 nếu chưa nắm chắc: 0.10 ma sát · 0.4 mô-men
Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Đơn vị | Lấy số liệu ở đâu |
|---|---|---|---|
| d, l | Đường kính trục, chiều dài mayơ | mm | Bản vẽ |
| n | Tổng số bulông kéo hai nửa mayơ vào nhau (cộng cả hai phía mặt xẻ). Ví dụ mẫu n = 2: mỗi phía 1 bulông | cái | Bản vẽ. Nhập vào ô “Tổng số bulông (cả hai phía mặt xẻ)” của công cụ: mỗi phía 1 bulông → n = 2; mỗi phía 2 bulông → n = 4 |
| FV | Lực xiết mỗi bulông | N | Lấy FMzul/αA từ CT01 |
| μ | Ma sát trục – mayơ | – | Thép–thép khô 0,10–0,23 (VDI 2230-1 Bảng A6); ví dụ lấy 0,15. Có dầu giảm mạnh – lau sạch dầu trước khi kẹp |
| SR | Hệ số an toàn chống trượt | – | Người thiết kế chọn, ví dụ 1,5 |
| pzul | Áp suất bề mặt cho phép của mayơ | MPa | Giá trị tham khảo cho mayơ thép: 150 MPa; mayơ gang thấp hơn |
Xây dựng công thức từng bước
Công thức tổng quát không “từ trên trời rơi xuống”: nó được ghép từ những công thức con đơn giản. Đi lần lượt từng bước:
Bước 1. Áp suất trên mặt trục
Tổng lực n·FV kéo hai nửa mayơ ép vào trục. Giả thiết lỗ mayơ ôm sát trục nên áp suất p phân bố đều quanh chu vi; hợp lực của p trên một nửa vòng bằng p nhân diện tích hình chiếu d × l:
p = n · FV / (d · l)
Bước 2. Lực ma sát quanh chu vi
Áp suất tác dụng quanh cả vòng tròn trục, diện tích π·d·l. Tổng lực ép hướng kính = p·π·d·l = π·n·FV (mỗi nửa vòng bằng π/2 lần lực bulông). Lực ma sát quanh chu vi:
Fms = μ · p · π · d · l
Bước 3. Mô-men truyền được
Nhân bán kính d/2:
T = (π/2) · μ · n · FV · d
Bước 4. Lực xiết cần
Đảo công thức có hệ số an toàn SR:
FV ≥ 2·SR·T / (π·μ·n·d)

Lời giải mẫu từng bước (số liệu mẫu của công cụ tính ở đầu trang)
Bước A – Số liệu đầu vào (ô vàng của công cụ tính). Đây là bộ số ví dụ có sẵn; khi làm thật bạn thay bằng số của mình:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Giá trị | Đơn vị | Ghi chú / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Mô-men xoắn cần truyền | T | 200 | Nm | |
| 2 | Đường kính trục | d | 30 | mm | |
| 3 | Chiều dài mayơ | l | 40 | mm | |
| 4 | Tổng số bulông (cả hai phía mặt xẻ) | n | 2 | Đếm tất cả bulông kẹp: mayơ 2 nửa, mỗi phía 1 bulông → n = 2 | |
| 5 | Lực xiết mỗi bulông | FV | 22 000 | N | Lấy FMzul/αA từ CT01 (ví dụ M10 8.8: 29 600/1,6 ≈ 18 500 N; M12 8.8: 43 100/1,6 ≈ 26 900 N) |
| 6 | Hệ số ma sát trục–mayơ | μ | 0,15 | ||
| 7 | Hệ số an toàn trượt | SR | 1,5 | ||
| 8 | Áp suất cho phép | pz | 150 | MPa |
Bước B – Tính lần lượt (web tự tính, bạn có thể bấm tay để kiểm tra lại). Dòng xanh lá là kết quả chính:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Kết quả | Đơn vị | Công thức / cách tính |
|---|---|---|---|---|---|
| 9 | Áp suất bề mặt | p | 36,67 | MPa | p = n·FV/(d·l) |
| 10 | p ≤ pzul | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 11 | Mô-men truyền được | Tc | 311 | Nm | T = (π/2)·μ·n·FV·d |
| 12 | Hệ số an toàn trượt thực tế | S | 1,56 | ||
| 13 | S ≥ SR | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 14 | Lực xiết cần thiết mỗi bulông | FVr | 21 221 | N | FV,req = 2·SR·T/(π·μ·n·d) |
Bước C – Kết luận ví dụ
Kết quả chính: Mô-men truyền được = 311 Nm; Hệ số an toàn trượt thực tế = 1,56; Lực xiết cần thiết mỗi bulông = 21 221 N.
Quyết định: với lực xiết 22 000 N mỗi bulông, mối kẹp Ø30 × 40 truyền được 311 Nm, hệ số an toàn trượt 1,56 ≥ 1,5 → ĐẠT; áp suất 36,7 MPa ≤ 150 MPa. Lực xiết cần ≥ 21 221 N mỗi bulông, nên M10 cấp 8.8 (≈ 18 500 N sau khi chia αA = 1,6) KHÔNG ĐỦ; chọn M12 cấp 8.8 (≈ 26 900 N) xiết bằng cờ lê lực, rồi kiểm tra bulông ở CT01.
Kiểm tra: p ≤ pzul: ĐẠT; S ≥ SR: ĐẠT.
Nếu đổi số liệu ở ô vàng, mọi kết quả tự tính lại. Ô nào báo KHÔNG ĐẠT thì xem mục Áp dụng thực tế bên dưới để biết cần sửa gì.
Áp dụng thực tế và lưu ý
- Mayơ xẻ một phía (kẹp kiểu càng cua): lực ép lên trục phụ thuộc cánh tay đòn, FN = FV·(l1 + l2)/l2 (l2: khoảng cách từ tâm trục tới khớp bản lề của càng, l1 + l2: từ bulông tới khớp), mô-men T ≈ μ·FN·d. Công thức trên trang không áp dụng trực tiếp.
- Nếu lỗ mayơ có khe hở lớn so với trục, áp suất không đều mà tập trung thành hai đường tiếp xúc: khi đó T ≈ μ·n·FV·d, nhỏ hơn công thức phân bố đều khoảng 36 % (chia π/2). Nên gia công lỗ mayơ và trục theo cặp lắp có khe hở nhỏ, để khe hở giữa hai nửa mayơ sau khi kẹp vẫn còn.
- Mối ghép kẹp chịu tải va đập dễ trượt dần; thêm then hoặc chốt định vị nếu mô-men đảo chiều.
Căn cứ và tài liệu tham khảo
- Roloff/Matek – Maschinenelemente, chương Mối ghép kẹp (Klemmverbindungen) – mayơ chia đôi (áp suất phân bố đều, T = (π/2)·μ·n·FV·d) và mayơ xẻ rãnh có cánh tay đòn.
- schweizer-fn.de – “Berechnung von Klemmverbindungen” – hệ số phân bố áp suất: đều 1,0; tiếp xúc đường 1,57 = π/2; n là tổng số bulông.
- VDI 2230 Blatt 1:2015, Bảng A6 – hệ số ma sát tĩnh thép–thép; lực xiết bulông FMzul/αA lấy theo CT01.