Đai răng

CT25Nagel (2008) · phương pháp catalogue hãng (Gates, Optibelt, ContiTech)

Tính chiều dài đai, chọn số răng đai tiêu chuẩn, tính lại khoảng cách trục, số răng ăn khớp và bề rộng đai cần thiết từ lực riêng của profil (tra catalogue).

Giải thích chi tiết

Bài toán dùng để làm gì

Đai răng (đai đồng bộ) truyền chuyển động không trượt giữa hai puly, dùng trên trục định vị, servo, máy đóng gói, băng tải nhẹ. Bài toán tính chiều dài đai và chọn số răng đai chuẩn, khoảng cách trục thực, số răng ăn khớp trên puly nhỏ, bề rộng đai cần thiết, lực căng và tải lên trục.

Hình dung đơn giản

Hãy tưởng tượng

Đai răng giống xích xe đạp bằng cao su: răng đai cài vào rãnh puly nên không bị trượt như đai trơn. Lực được chia cho các răng đang ăn khớp trên puly nhỏ; mỗi răng chỉ chịu được một lực nhất định trên mỗi mm bề rộng, nên phải chọn đai đủ rộng.

Kiến thức nền cần có

Đọc lại các mục sau ở Chương 0 nếu chưa nắm chắc: 0.3 lực · 0.11 chuyển động quay · 0.12 công suất

Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu

Ký hiệuÝ nghĩaĐơn vịLấy số liệu ở đâu
ProfilLoại răng đai (HTD 5M, 8M, 14M, T5, AT10…)–Catalogue Gates, Optibelt, ContiTech; bước p xem Bảng 1
z1, z2Số răng puly nhỏ, puly lớn–Thiết kế
a0Khoảng cách trục sơ bộmmBố trí máy
P, n1Công suất truyền, tốc độ puly nhỏkW, v/phĐộng cơ
c2Hệ số làm việc–1,0–2,0; cộng 0,1–0,4 nếu tăng tốc mạnh hoặc chạy 24 h
FspezLực riêng cho phép của profil trên mỗi mm bề rộng mỗi răngN/mm/răngCatalogue theo profil và vận tốc (HTD 8M cao su ≈ 4–7)
kvHệ số lực căng ban đầu so với lực vòng–0,5–1,0

Bảng 1. Bước đai p theo profil

Công cụ tính tự lấy bước p theo profil chọn ở dòng 1 theo bảng dưới. Bước p là khoảng cách giữa hai răng đai đo trên đường chia (đường trung hòa của lớp chịu kéo).

ProfilBước p (mm)Dạng răngTiêu chuẩn / tài liệu
HTD 3M, 5M, 8M, 14M3; 5; 8; 14Răng cong (curvilinear)ISO 13050; catalogue Gates HTD
GT3-5MR; GT2-8MGT5; 8Răng cong cải tiếnCatalogue Gates PowerGrip GT
T5, T10, T205; 10; 20Răng hình thang, bước métDIN 7721; catalogue ContiTech, Optibelt
AT5, AT10, AT205; 10; 20Răng hình thang, răng dàyCatalogue hãng (ContiTech, BRECO)
XL; L; H5,08; 9,525; 12,7 (1/5″; 3/8″; 1/2″)Răng hình thang, bước inchISO 5296
Nguồn: ISO 5296, ISO 13050, DIN 7721; Gates Light Power & Precision Drive Design Manual. Puly và đai phải cùng profil, không lắp lẫn HTD với T hoặc GT dù cùng bước.

Xây dựng công thức từng bước

Công thức tổng quát không “từ trên trời rơi xuống”: nó được ghép từ những công thức con đơn giản. Đi lần lượt từng bước:

Bước 1. Đường kính puly

Chu vi vòng chia bằng số răng nhân bước:


d = z·p/π

Bước 2. Chiều dài đai và chọn số răng đai

Chiều dài gồm hai nhánh thẳng và hai cung ôm; làm tròn lên số răng nguyên:


L0 = 2a·cos(γ/2) + π(d1+d2)/2 + (γ/2)(d2−d1) ; zR = L0/p làm tròn lên ; L = zR·p

Bước 3. Khoảng cách trục thực

Tính ngược từ chiều dài đai chuẩn đã chọn:


B = 2L − π(d1+d2) ; a = [B + √(B² − 8(d2−d1)²)]/8

Bước 4. Góc ôm và số răng ăn khớp

Puly nhỏ có góc ôm nhỏ hơn 180°; cần ít nhất 6 răng ăn khớp để đai không nhảy răng. Công suất định mức trong catalogue Gates tính với ít nhất 6 răng ăn khớp; mỗi răng thiếu so với 6 phải trừ 20 % công suất định mức. Số răng ăn khớp ze lấy phần nguyên (làm tròn xuống):


β1 = 180° − 2·arcsin((d2−d1)/2a) ; ze = z1·β1/360 ≥ 6

Bước 5. Lực vòng và bề rộng đai

Lực vòng từ công suất và vận tốc, nhân hệ số làm việc, chia cho số răng ăn khớp và lực riêng Fspez. Số răng đưa vào tính zet = min(ze; 12): do sai số bước, quá 12 răng thì các răng thêm không chịu tải đều nên không được tính (Roloff/Matek, chương Truyền động đai). Fspez (N trên 1 mm bề rộng, trên 1 răng) lấy theo catalogue của đúng profil và vận tốc; giá trị 4–7 N/mm/răng cho HTD 8M ở ô mẫu chỉ để minh họa.


v = π·d1·n1/60000 ; Ft = 1000·P/v ; b ≥ c2·Ft/(ze·Fspez)

Bước 6. Lực căng và tải lên trục

Lực căng ban đầu mỗi nhánh; tổng hai nhánh tạo tải lên trục (đưa sang CT14, CT15):


FV = kv·Ft ; FW ≈ 2·FV·sin(β1/2)

Hình CT25.2 – Sơ đồ hình thành công thức: số liệu → từng công thức con → kết luận
Hình CT25.2 – Sơ đồ hình thành công thức: số liệu → từng công thức con → kết luận

Ảnh động minh họa

Ảnh động CT25.1
Ảnh động CT25.1

Lời giải mẫu từng bước (số liệu mẫu của công cụ tính ở đầu trang)

Bước A – Số liệu đầu vào (ô vàng của công cụ tính). Đây là bộ số ví dụ có sẵn; khi làm thật bạn thay bằng số của mình:

TTĐại lượngKý hiệuGiá trịĐơn vịGhi chú / nguồn
1Profil đaiprofHTD 8M
2Số răng puly nhỏz124
3Số răng puly lớnz248
4Khoảng cách trục sơ bộa0300mm
5Công suất truyềnP3kW
6Tốc độ puly nhỏn11 450v/ph
7Hệ số làm việc c2c21,5Động cơ + máy công tác 1,0–2,0; +0,1–0,4 cho tăng tốc, chạy 24 h
8Lực riêng cho phép của profilFspez5N/mm/răngTra catalogue theo profil và vận tốc (ví dụ HTD 8M cao su ≈ 4–7)
9Hệ số lực căng ban đầukv0,75FV ≈ (0,5–1,0)·Ft mỗi nhánh

Bước B – Tính lần lượt (web tự tính, bạn có thể bấm tay để kiểm tra lại). Dòng xanh lá là kết quả chính:

TTĐại lượngKý hiệuKết quảĐơn vịCông thức / cách tính
10Bước đaip8mmTheo profil, Bảng 1
11Đường kính vòng chia puly nhỏd161,12mmd = z·p/π
12Đường kính vòng chia puly lớnd2122,2mm
13Nửa góc lệch nhánh γ/2γ/20,102radsin(γ/2) = (d2−d1)/(2a)
14Chiều dài đai sơ bộL0891,1mmL = 2a·cos(γ/2) + π(d1+d2)/2 + (γ/2)(d2−d1)
15Số răng đai chọnzR112răngzR = L/p làm tròn lên (kiểm tra có trong catalogue)
16Chiều dài đai chọnL896mm
17Hệ số phụ BB1 216mmB = 2L − π(d1+d2)
18Khoảng cách trục thựca302,5mma = [B + √(B² − 8(d2−d1)²)]/8
19Góc ôm puly nhỏ β1β1168,4°β1 = 180° − 2·arcsin((d2−d1)/2a)
20Số răng ăn khớp trên puly nhỏze11răngze = z1·β1/360 = 11,23, làm tròn xuống
21ze ≥ 6Kiểm traĐẠT
22Vận tốc đaiv4,64m/sv = π·d1·n1/60000
23Lực vòngFt646,6NFt = 1000·P/v
24Lực vòng thiết kếFd969,8Nc2·Ft
25Số răng tính toán (tối đa 12)zet11răngzet = min(ze; 12)
26Bề rộng đai cần thiếtb17,63mmb ≥ c2·Ft/(ze·Fspez) – chọn bề rộng tiêu chuẩn lớn hơn gần nhất
27Tốc độ puly lớnn2725v/ph
28Lực căng ban đầu mỗi nhánhFV484,9N
29Tải lên trụcFW964,9NFW ≈ 2·FV·sin(β1/2) – dùng tính trục, ổ (CT14, CT15)

Bước C – Kết luận ví dụ

Kết quả chính: Số răng đai chọn = 112 răng; Khoảng cách trục thực = 302,5 mm; Số răng ăn khớp trên puly nhỏ = 11 răng; Bề rộng đai cần thiết = 17,63 mm; Tải lên trục = 964,9 N.

Kiểm tra: ze ≥ 6: ĐẠT.

Quyết định: chọn đai HTD 8M, 112 răng (chiều dài vòng chia L = 896 mm, kiểm tra mã 896-8M có trong catalogue hãng; nếu không có thì chọn chiều dài chuẩn gần nhất và tính lại a). Bề rộng cần 17,63 mm → chọn bề rộng tiêu chuẩn 20 mm. Khoảng cách trục lắp đặt a ≈ 302,5 mm, cần có khoảng chỉnh để căng đai. Đưa FW ≈ 965 N sang tính trục và ổ.

Nếu đổi số liệu ở ô vàng, mọi kết quả tự tính lại. Ô nào báo KHÔNG ĐẠT thì xem mục Áp dụng thực tế bên dưới để biết cần sửa gì.

Áp dụng thực tế và lưu ý

  • Chọn bề rộng đai tiêu chuẩn lớn hơn gần nhất (ví dụ 20, 30, 50 mm với 8M). Kiểm tra số răng đai zR có trong catalogue.
  • Nếu ze < 6: tăng số răng puly nhỏ hoặc tăng khoảng cách trục, hoặc dùng puly căng để tăng góc ôm.
  • Ít nhất một puly phải có vành chặn (flange) để đai không tuột ngang. Khi khoảng cách trục a ≥ 8·d1 hoặc trục đặt đứng, cả hai puly phải có vành chặn (SDP/SI, Handbook of Timing Belts and Pulleys, mục 9).
  • Không căng đai quá: lực căng lớn chỉ làm tăng tải ổ, đai răng không cần căng như đai thang.

Căn cứ và tài liệu tham khảo

  • Nagel, T. – Zahnriemengetriebe (Carl Hanser, 2008) – cơ sở chung: hình học bộ truyền đai răng, lực căng, tải lên trục.
  • Roloff/Matek – Maschinenelemente, chương Truyền động đai (Riementriebe), phần đai răng – bề rộng đai b ≥ c2·Ft/(zet·Fspez), giới hạn zet ≤ 12.
  • Gates – Light Power & Precision Drive Design Manual, mục Drive Selection Procedure – công thức chiều dài đai và khoảng cách trục, hệ số làm việc 1,5–2,0 cho đai bước nhỏ, công suất định mức tính với ≥ 6 răng ăn khớp; Gates: trừ 20 % công suất định mức cho mỗi răng thiếu so với 6.
  • SDP/SI – Handbook of Timing Belts and Pulleys, mục 8 (đường kính vòng chia d = z·p/π) và mục 9 (≥ 6 răng ăn khớp; quy tắc vành chặn khi a ≥ 8·d1).
  • ISO 5296 (profil XL, L, H), ISO 13050 (profil răng cong), DIN 7721 (profil T) – bước đai ở Bảng 1.
  • Catalogue Gates, Optibelt, ContiTech – lực riêng Fspez, chiều dài và bề rộng đai tiêu chuẩn (8M: 20, 30, 50, 85 mm).

← CT24 Trục vít – bánh vít  ·  CT26 Đai thang →

Lên đầu trang