Tính chiều dài đai, chọn số răng đai tiêu chuẩn, tính lại khoảng cách trục, số răng ăn khớp và bề rộng đai cần thiết từ lực riêng của profil (tra catalogue).
Giải thích chi tiết
- Bài toán dùng để làm gì
- Hình dung đơn giản
- Kiến thức nền cần có
- Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
- Xây dựng công thức từng bước
- Ảnh động minh họa
- Lời giải mẫu từng bước
- Áp dụng thực tế và lưu ý
- Căn cứ và tài liệu tham khảo
Bài toán dùng để làm gì
Đai răng (đai đồng bộ) truyền chuyển động không trượt giữa hai puly, dùng trên trục định vị, servo, máy đóng gói, băng tải nhẹ. Bài toán tính chiều dài đai và chọn số răng đai chuẩn, khoảng cách trục thực, số răng ăn khớp trên puly nhỏ, bề rộng đai cần thiết, lực căng và tải lên trục.
Hình dung đơn giản
Hãy tưởng tượng
Đai răng giống xích xe đạp bằng cao su: răng đai cài vào rãnh puly nên không bị trượt như đai trơn. Lực được chia cho các răng đang ăn khớp trên puly nhỏ; mỗi răng chỉ chịu được một lực nhất định trên mỗi mm bề rộng, nên phải chọn đai đủ rộng.
Kiến thức nền cần có
Đọc lại các mục sau ở Chương 0 nếu chưa nắm chắc: 0.3 lực · 0.11 chuyển động quay · 0.12 công suất
Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Đơn vị | Lấy số liệu ở đâu |
|---|---|---|---|
| Profil | Loại răng đai (HTD 5M, 8M, 14M, T5, AT10…) | – | Catalogue Gates, Optibelt, ContiTech; bước p xem Bảng 1 |
| z1, z2 | Số răng puly nhỏ, puly lớn | – | Thiết kế |
| a0 | Khoảng cách trục sơ bộ | mm | Bố trí máy |
| P, n1 | Công suất truyền, tốc độ puly nhỏ | kW, v/ph | Động cơ |
| c2 | Hệ số làm việc | – | 1,0–2,0; cộng 0,1–0,4 nếu tăng tốc mạnh hoặc chạy 24 h |
| Fspez | Lực riêng cho phép của profil trên mỗi mm bề rộng mỗi răng | N/mm/răng | Catalogue theo profil và vận tốc (HTD 8M cao su ≈ 4–7) |
| kv | Hệ số lực căng ban đầu so với lực vòng | – | 0,5–1,0 |
Bảng 1. Bước đai p theo profil
Công cụ tính tự lấy bước p theo profil chọn ở dòng 1 theo bảng dưới. Bước p là khoảng cách giữa hai răng đai đo trên đường chia (đường trung hòa của lớp chịu kéo).
| Profil | Bước p (mm) | Dạng răng | Tiêu chuẩn / tài liệu |
|---|---|---|---|
| HTD 3M, 5M, 8M, 14M | 3; 5; 8; 14 | Răng cong (curvilinear) | ISO 13050; catalogue Gates HTD |
| GT3-5MR; GT2-8MGT | 5; 8 | Răng cong cải tiến | Catalogue Gates PowerGrip GT |
| T5, T10, T20 | 5; 10; 20 | Răng hình thang, bước mét | DIN 7721; catalogue ContiTech, Optibelt |
| AT5, AT10, AT20 | 5; 10; 20 | Răng hình thang, răng dày | Catalogue hãng (ContiTech, BRECO) |
| XL; L; H | 5,08; 9,525; 12,7 (1/5″; 3/8″; 1/2″) | Răng hình thang, bước inch | ISO 5296 |
Xây dựng công thức từng bước
Công thức tổng quát không “từ trên trời rơi xuống”: nó được ghép từ những công thức con đơn giản. Đi lần lượt từng bước:
Bước 1. Đường kính puly
Chu vi vòng chia bằng số răng nhân bước:
d = z·p/π
Bước 2. Chiều dài đai và chọn số răng đai
Chiều dài gồm hai nhánh thẳng và hai cung ôm; làm tròn lên số răng nguyên:
L0 = 2a·cos(γ/2) + π(d1+d2)/2 + (γ/2)(d2−d1) ; zR = L0/p làm tròn lên ; L = zR·p
Bước 3. Khoảng cách trục thực
Tính ngược từ chiều dài đai chuẩn đã chọn:
B = 2L − π(d1+d2) ; a = [B + √(B² − 8(d2−d1)²)]/8
Bước 4. Góc ôm và số răng ăn khớp
Puly nhỏ có góc ôm nhỏ hơn 180°; cần ít nhất 6 răng ăn khớp để đai không nhảy răng. Công suất định mức trong catalogue Gates tính với ít nhất 6 răng ăn khớp; mỗi răng thiếu so với 6 phải trừ 20 % công suất định mức. Số răng ăn khớp ze lấy phần nguyên (làm tròn xuống):
β1 = 180° − 2·arcsin((d2−d1)/2a) ; ze = z1·β1/360 ≥ 6
Bước 5. Lực vòng và bề rộng đai
Lực vòng từ công suất và vận tốc, nhân hệ số làm việc, chia cho số răng ăn khớp và lực riêng Fspez. Số răng đưa vào tính zet = min(ze; 12): do sai số bước, quá 12 răng thì các răng thêm không chịu tải đều nên không được tính (Roloff/Matek, chương Truyền động đai). Fspez (N trên 1 mm bề rộng, trên 1 răng) lấy theo catalogue của đúng profil và vận tốc; giá trị 4–7 N/mm/răng cho HTD 8M ở ô mẫu chỉ để minh họa.
v = π·d1·n1/60000 ; Ft = 1000·P/v ; b ≥ c2·Ft/(ze·Fspez)
Bước 6. Lực căng và tải lên trục
Lực căng ban đầu mỗi nhánh; tổng hai nhánh tạo tải lên trục (đưa sang CT14, CT15):
FV = kv·Ft ; FW ≈ 2·FV·sin(β1/2)

Ảnh động minh họa

Lời giải mẫu từng bước (số liệu mẫu của công cụ tính ở đầu trang)
Bước A – Số liệu đầu vào (ô vàng của công cụ tính). Đây là bộ số ví dụ có sẵn; khi làm thật bạn thay bằng số của mình:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Giá trị | Đơn vị | Ghi chú / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Profil đai | prof | HTD 8M | ||
| 2 | Số răng puly nhỏ | z1 | 24 | ||
| 3 | Số răng puly lớn | z2 | 48 | ||
| 4 | Khoảng cách trục sơ bộ | a0 | 300 | mm | |
| 5 | Công suất truyền | P | 3 | kW | |
| 6 | Tốc độ puly nhỏ | n1 | 1 450 | v/ph | |
| 7 | Hệ số làm việc c2 | c2 | 1,5 | Động cơ + máy công tác 1,0–2,0; +0,1–0,4 cho tăng tốc, chạy 24 h | |
| 8 | Lực riêng cho phép của profil | Fspez | 5 | N/mm/răng | Tra catalogue theo profil và vận tốc (ví dụ HTD 8M cao su ≈ 4–7) |
| 9 | Hệ số lực căng ban đầu | kv | 0,75 | FV ≈ (0,5–1,0)·Ft mỗi nhánh |
Bước B – Tính lần lượt (web tự tính, bạn có thể bấm tay để kiểm tra lại). Dòng xanh lá là kết quả chính:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Kết quả | Đơn vị | Công thức / cách tính |
|---|---|---|---|---|---|
| 10 | Bước đai | p | 8 | mm | Theo profil, Bảng 1 |
| 11 | Đường kính vòng chia puly nhỏ | d1 | 61,12 | mm | d = z·p/π |
| 12 | Đường kính vòng chia puly lớn | d2 | 122,2 | mm | |
| 13 | Nửa góc lệch nhánh γ/2 | γ/2 | 0,102 | rad | sin(γ/2) = (d2−d1)/(2a) |
| 14 | Chiều dài đai sơ bộ | L0 | 891,1 | mm | L = 2a·cos(γ/2) + π(d1+d2)/2 + (γ/2)(d2−d1) |
| 15 | Số răng đai chọn | zR | 112 | răng | zR = L/p làm tròn lên (kiểm tra có trong catalogue) |
| 16 | Chiều dài đai chọn | L | 896 | mm | |
| 17 | Hệ số phụ B | B | 1 216 | mm | B = 2L − π(d1+d2) |
| 18 | Khoảng cách trục thực | a | 302,5 | mm | a = [B + √(B² − 8(d2−d1)²)]/8 |
| 19 | Góc ôm puly nhỏ β1 | β1 | 168,4 | ° | β1 = 180° − 2·arcsin((d2−d1)/2a) |
| 20 | Số răng ăn khớp trên puly nhỏ | ze | 11 | răng | ze = z1·β1/360 = 11,23, làm tròn xuống |
| 21 | ze ≥ 6 | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 22 | Vận tốc đai | v | 4,64 | m/s | v = π·d1·n1/60000 |
| 23 | Lực vòng | Ft | 646,6 | N | Ft = 1000·P/v |
| 24 | Lực vòng thiết kế | Fd | 969,8 | N | c2·Ft |
| 25 | Số răng tính toán (tối đa 12) | zet | 11 | răng | zet = min(ze; 12) |
| 26 | Bề rộng đai cần thiết | b | 17,63 | mm | b ≥ c2·Ft/(ze·Fspez) – chọn bề rộng tiêu chuẩn lớn hơn gần nhất |
| 27 | Tốc độ puly lớn | n2 | 725 | v/ph | |
| 28 | Lực căng ban đầu mỗi nhánh | FV | 484,9 | N | |
| 29 | Tải lên trục | FW | 964,9 | N | FW ≈ 2·FV·sin(β1/2) – dùng tính trục, ổ (CT14, CT15) |
Bước C – Kết luận ví dụ
Kết quả chính: Số răng đai chọn = 112 răng; Khoảng cách trục thực = 302,5 mm; Số răng ăn khớp trên puly nhỏ = 11 răng; Bề rộng đai cần thiết = 17,63 mm; Tải lên trục = 964,9 N.
Kiểm tra: ze ≥ 6: ĐẠT.
Quyết định: chọn đai HTD 8M, 112 răng (chiều dài vòng chia L = 896 mm, kiểm tra mã 896-8M có trong catalogue hãng; nếu không có thì chọn chiều dài chuẩn gần nhất và tính lại a). Bề rộng cần 17,63 mm → chọn bề rộng tiêu chuẩn 20 mm. Khoảng cách trục lắp đặt a ≈ 302,5 mm, cần có khoảng chỉnh để căng đai. Đưa FW ≈ 965 N sang tính trục và ổ.
Nếu đổi số liệu ở ô vàng, mọi kết quả tự tính lại. Ô nào báo KHÔNG ĐẠT thì xem mục Áp dụng thực tế bên dưới để biết cần sửa gì.
Áp dụng thực tế và lưu ý
- Chọn bề rộng đai tiêu chuẩn lớn hơn gần nhất (ví dụ 20, 30, 50 mm với 8M). Kiểm tra số răng đai zR có trong catalogue.
- Nếu ze < 6: tăng số răng puly nhỏ hoặc tăng khoảng cách trục, hoặc dùng puly căng để tăng góc ôm.
- Ít nhất một puly phải có vành chặn (flange) để đai không tuột ngang. Khi khoảng cách trục a ≥ 8·d1 hoặc trục đặt đứng, cả hai puly phải có vành chặn (SDP/SI, Handbook of Timing Belts and Pulleys, mục 9).
- Không căng đai quá: lực căng lớn chỉ làm tăng tải ổ, đai răng không cần căng như đai thang.
Căn cứ và tài liệu tham khảo
- Nagel, T. – Zahnriemengetriebe (Carl Hanser, 2008) – cơ sở chung: hình học bộ truyền đai răng, lực căng, tải lên trục.
- Roloff/Matek – Maschinenelemente, chương Truyền động đai (Riementriebe), phần đai răng – bề rộng đai b ≥ c2·Ft/(zet·Fspez), giới hạn zet ≤ 12.
- Gates – Light Power & Precision Drive Design Manual, mục Drive Selection Procedure – công thức chiều dài đai và khoảng cách trục, hệ số làm việc 1,5–2,0 cho đai bước nhỏ, công suất định mức tính với ≥ 6 răng ăn khớp; Gates: trừ 20 % công suất định mức cho mỗi răng thiếu so với 6.
- SDP/SI – Handbook of Timing Belts and Pulleys, mục 8 (đường kính vòng chia d = z·p/π) và mục 9 (≥ 6 răng ăn khớp; quy tắc vành chặn khi a ≥ 8·d1).
- ISO 5296 (profil XL, L, H), ISO 13050 (profil răng cong), DIN 7721 (profil T) – bước đai ở Bảng 1.
- Catalogue Gates, Optibelt, ContiTech – lực riêng Fspez, chiều dài và bề rộng đai tiêu chuẩn (8M: 20, 30, 50, 85 mm).