Lực vòng trên răng 60° sinh ra lực tách dọc trục; bulông trung tâm phải đủ lực xiết để giữ hai nửa ăn khớp. Kiểm tra thêm áp suất mặt răng.
Giải thích chi tiết
- Bài toán dùng để làm gì
- Hình dung đơn giản
- Kiến thức nền cần có
- Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
- Xây dựng công thức từng bước
- Lời giải mẫu từng bước
- Áp dụng thực tế và lưu ý
- Căn cứ và tài liệu tham khảo
Bài toán dùng để làm gì
Khớp Hirth (răng mặt đầu) dùng ở đầu chia độ, bàn xoay, trục khuỷu ghép: vừa định tâm chính xác vừa truyền mô-men lớn. Bài toán tính lực xiết bulông trung tâm để hai nửa không bị tách ra.
Hình dung đơn giản
Hãy tưởng tượng
Hai bánh răng cưa úp mặt vào nhau. Xoay một bên thì mặt răng nghiêng 30° đẩy bên kia ra xa (giống ren vít). Bulông giữa phải đủ chặt để chống lực đẩy đó.
Kiến thức nền cần có
Đọc lại các mục sau ở Chương 0 nếu chưa nắm chắc: 0.4 mô-men · 0.3 phân tích lực
Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Đơn vị | Lấy số liệu ở đâu |
|---|---|---|---|
| T, Dm, z | Mô-men, đường kính trung bình vành răng, số răng | Nm, mm | Bản vẽ |
| FV | Lực xiết bulông trung tâm | N | Lực xiết nhỏ nhất của bulông: FMzul/αA từ CT01 |
| b, h’ | Chiều dài răng theo hướng kính; chiều cao tiếp xúc đo dọc theo mặt sườn răng (đã trừ vát đỉnh và khe chân) | mm | Bản vẽ răng Hirth |
| φ | Tỉ lệ răng thực sự mang tải do sai số chia răng | – | Giá trị giả định của công cụ 0,5–0,75; răng mài chính xác lấy gần cận trên |
| Fax (ô Fx) | Lực dọc trục ngoài kéo hai nửa khớp ra xa nhau | N | Tải trọng; 0 nếu không có |
| SR, pzul | Hệ số an toàn chống tách; áp suất mặt răng cho phép | –, MPa | Người thiết kế chọn; ví dụ SR = 1,5, pzul = 200 MPa (thép tôi cải thiện, giá trị tham khảo) |
Xây dựng công thức từng bước
Công thức tổng quát không “từ trên trời rơi xuống”: nó được ghép từ những công thức con đơn giản. Đi lần lượt từng bước:
Bước 1. Lực vòng
Mô-men chia bán kính trung bình Dm/2 của vành răng (T tính bằng N·mm khi Dm tính bằng mm):
Fu = 2·T / Dm
Bước 2. Lực tách
Răng Hirth tiêu chuẩn có góc biên dạng 60°, mỗi mặt sườn nghiêng 30° so với phương dọc trục. Lực pháp tuyến trên mặt sườn có thành phần vòng Fu và thành phần dọc trục Fu·tan30° đẩy hai nửa khớp ra (bỏ qua ma sát giữa mặt răng):
Ftách = Fu · tan30° = 0,577 · Fu
Bước 3. Lực xiết cần
Bulông trung tâm phải giữ hai nửa khớp không bị tách khi chịu cả lực tách và lực kéo ngoài Fax, có hệ số an toàn SR:
FV ≥ SR · (Ftách + Fax)
Bước 4. Áp suất mặt răng
Lực pháp tuyến trên mỗi răng mang tải bằng Fu/(z·φ·cos30°), chia cho diện tích tiếp xúc b·h’ của một mặt sườn:
p = Fu / (z · b · h’ · cos30° · φ) ≤ pzul

Lời giải mẫu từng bước (số liệu mẫu của công cụ tính ở đầu trang)
Bước A – Số liệu đầu vào (ô vàng của công cụ tính). Đây là bộ số ví dụ có sẵn; khi làm thật bạn thay bằng số của mình:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Giá trị | Đơn vị | Ghi chú / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Mô-men xoắn | T | 2 000 | Nm | |
| 2 | Đường kính trung bình vành răng | Dm | 120 | mm | |
| 3 | Số răng | z | 24 | ||
| 4 | Chiều dài răng hướng kính | b | 15 | mm | |
| 5 | Chiều cao tiếp xúc mặt răng | h’ | 2,5 | mm | |
| 6 | Tỉ lệ răng mang tải | φ | 0,6 | 0,5–0,75 do sai số chia (giá trị giả định) | |
| 7 | Lực dọc trục ngoài (kéo tách) | Fx | 0 | N | |
| 8 | Hệ số an toàn tách | SR | 1,5 | ||
| 9 | Lực xiết bulông trung tâm | FV | 60 000 | N | |
| 10 | Áp suất mặt răng cho phép | pz | 200 | MPa |
Bước B – Tính lần lượt (web tự tính, bạn có thể bấm tay để kiểm tra lại). Dòng xanh lá là kết quả chính:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Kết quả | Đơn vị | Công thức / cách tính |
|---|---|---|---|---|---|
| 11 | Lực vòng | Fu | 33 333 | N | Fu = 2T/Dm |
| 12 | Lực tách dọc trục | Ftách | 19 245 | N | Ftách = Fu·tan30° = 0,577·Fu |
| 13 | Lực xiết cần thiết | FVr | 28 868 | N | FV ≥ SR·(Ftách + Fax) |
| 14 | FV ≥ FV cần | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 15 | Áp suất mặt răng | p | 71,28 | MPa | p = Fu/(z·b·h’·cos30°·φ) |
| 16 | p ≤ pzul | Kiểm tra | ĐẠT |
Bước C – Kết luận ví dụ
Kết quả chính: Lực xiết cần thiết = 28 868 N; Áp suất mặt răng = 71,28 MPa.
Quyết định: khớp Hirth Dm = 120 mm, 24 răng truyền 2 000 Nm ĐẠT: lực xiết bulông trung tâm FV = 60 kN ≥ cần 28,9 kN (dư khoảng 2 lần); áp suất mặt răng 71,3 MPa ≤ 200 MPa. Để có FV = 60 kN sau khi đã trừ tản mạn xiết (αA = 1,6) cần bulông khoảng M16 cấp 10.9 (FMzul/αA ≈ 74 kN) – kiểm tra lại ở CT01.
Kiểm tra: FV ≥ FV cần: ĐẠT; p ≤ pzul: ĐẠT.
Nếu đổi số liệu ở ô vàng, mọi kết quả tự tính lại. Ô nào báo KHÔNG ĐẠT thì xem mục Áp dụng thực tế bên dưới để biết cần sửa gì.
Áp dụng thực tế và lưu ý
- Đây là cách tính rút gọn; thiết kế quan trọng nên dùng dữ liệu của nhà sản xuất khớp Hirth.
- Cách tính bỏ qua ma sát giữa mặt răng. Croccolo và cộng sự (2018) chỉ ra ma sát (nhất là khi mặt răng gỉ, μ tăng từ khoảng 0,2 lên trên 0,4) làm giảm khả năng tự định tâm và có hại cho an toàn – vì vậy giữ SR ≥ 1,5 và bảo vệ mặt răng khỏi gỉ.
- Nếu khớp còn chịu mô-men uốn, phía chịu kéo của vành răng có thể bị tách sớm hơn: phải cộng thêm lực dọc trục do uốn vào Fax (cách tính tương tự CT02).
Căn cứ và tài liệu tham khảo
- Croccolo D. và cộng sự – “On Hirth Ring Couplings: Design Principles Including the Effect of Friction”, Actuators 7(4):79, 2018 – lực vòng Fu = T/Rm, lực dọc trục Fu·tan30° cho răng 60°, ảnh hưởng của ma sát.
- VDI 2230 Blatt 1:2015 – lực xiết bulông trung tâm FMzul, αA (xem CT01).