Cùng một công thức áp suất dập mặt bên răng cho cả 3 loại. Nhập kích thước theo bảng tiêu chuẩn của loại then hoa đã chọn.
Giải thích chi tiết
- Bài toán dùng để làm gì
- Hình dung đơn giản
- Kiến thức nền cần có
- Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
- Xây dựng công thức từng bước
- Lời giải mẫu từng bước
- Áp dụng thực tế và lưu ý
- Căn cứ và tài liệu tham khảo
Bài toán dùng để làm gì
Then hoa (trục có nhiều răng) truyền mô-men lớn hơn then bằng, cho phép mayơ trượt dọc trục (hộp số, trục các-đăng). Bài toán kiểm tra áp suất dập mặt răng.
Hình dung đơn giản
Hãy tưởng tượng
Giống then bằng nhưng có nhiều “then” chia đều quanh trục, nên chia sẻ tải. Do sai số chế tạo, không phải răng nào cũng chịu tải: tính khoảng 75 % số răng.
Kiến thức nền cần có
Đọc lại các mục sau ở Chương 0 nếu chưa nắm chắc: 0.4 mô-men · 0.5 dập
Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Đơn vị | Lấy số liệu ở đâu |
|---|---|---|---|
| da1, da2 | Đường kính đỉnh răng trục, đỉnh răng mayơ | mm | Theo tiêu chuẩn của loại then hoa, cách lấy xem Bảng 1 |
| z, L | Số răng, chiều dài ăn khớp | –, mm | Bản vẽ, tiêu chuẩn |
| T | Mô-men xoắn | Nm | Tính truyền động |
| c | Vát mép đỉnh răng mỗi chi tiết; làm giảm chiều cao tiếp xúc | mm | Bản vẽ, tiêu chuẩn |
| Kλ | Hệ số phân bố tải không đều dọc chiều dài ăn khớp | – | 1,0–1,3 (L ngắn so với đường kính lấy gần 1,0) |
| φ | Tỉ lệ số răng thực sự mang tải (do sai số bước răng không phải mọi răng cùng tì) | – | 0,75 (DIN 5466-1, cách tính gần đúng) |
| pzul, τzul | Áp suất dập cho phép mặt bên răng; ứng suất xoắn cho phép của trục | MPa | Giá trị tham khảo của công cụ: thép không tôi, tải êm 100–150 MPa; mayơ tôi bề mặt 200–300 MPa. Tính chính xác theo DIN 5466-1 |
| df | Đường kính chân răng trục – tiết diện nhỏ nhất để kiểm tra xoắn | mm | Bảng 1 |
Bảng 1. Cách lấy da1, da2, df cho từng loại then hoa
| Loại | da1 (đỉnh răng trục) | da2 (đỉnh răng mayơ) | df (chân răng trục) | Ví dụ |
|---|---|---|---|---|
| Thân khai DIN 5480 (dB × m × z) | dB − 0,2·m | dB − 2·m | ≈ dB − 2,2·m | W45×2×21: 44,6 / 41,0 / 40,6 |
| Chữ nhật DIN ISO 14 (z × d × D) | D | d | d | 8 × 36 × 40: da1 = 40, da2 = 36 |
| Răng cưa DIN 5481 | Đường kính ngoài trục | Đường kính trong mayơ | Đường kính chân trục | Tra bảng kích thước của DIN 5481 |
Xây dựng công thức từng bước
Công thức tổng quát không “từ trên trời rơi xuống”: nó được ghép từ những công thức con đơn giản. Đi lần lượt từng bước:
Bước 1. Đường kính trung bình và chiều cao tiếp xúc
Vùng hai răng tì vào nhau nằm giữa đỉnh răng trục (da1) và đỉnh răng mayơ (da2); trừ phần vát mép c ở mỗi chi tiết:
dm = (da1 + da2)/2 ; hw = (da1 − da2)/2 − 2c
Bước 2. Áp suất dập
Giống then bằng (CT07) nhưng lực chia cho z răng × tỉ lệ răng mang tải φ = 0,75 (DIN 5466-1). Chiều dài tối thiểu Lmin có được bằng cách cho p = pzul:
p = 2·T·Kλ / (dm · hw · L · z · φ) ≤ pzul
Bước 3. Kiểm tra xoắn trục tại chân răng
Tiết diện yếu nhất của trục then hoa là vòng tròn chân răng df. Kiểm tra nhanh ứng suất xoắn; kiểm tra mỏi đầy đủ (có tập trung ứng suất của răng) làm theo DIN 743 ở CT14.
τ = 16·T / (π·df³) ≤ τzul

Lời giải mẫu từng bước (số liệu mẫu của công cụ tính ở đầu trang)
Bước A – Số liệu đầu vào (ô vàng của công cụ tính). Đây là bộ số ví dụ có sẵn; khi làm thật bạn thay bằng số của mình:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Giá trị | Đơn vị | Ghi chú / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Loại then hoa | typ | Thân khai DIN 5480 | ||
| 2 | Mô-men xoắn | T | 500 | Nm | |
| 3 | Đường kính đỉnh răng trục | da1 | 44,6 | mm | Ví dụ DIN 5480 W45×2×21: da1 ≈ 44,6; da2 ≈ 41,0 |
| 4 | Đường kính đỉnh răng mayơ (lỗ) | da2 | 41 | mm | |
| 5 | Số răng | z | 21 | ||
| 6 | Chiều dài ăn khớp | L | 30 | mm | |
| 7 | Vát mép mỗi bên (trục/mayơ) | c | 0,2 | mm | |
| 8 | Hệ số phân bố tải Kλ | Kλ | 1,1 | 1,0–1,3 | |
| 9 | Tỉ lệ răng mang tải φ | φ | 0,75 | 0,75 theo DIN 5466 | |
| 10 | Áp suất cho phép | pz | 150 | MPa | Thép không tôi tải êm 100–150; mayơ tôi bề mặt 200–300 |
| 11 | Đường kính chân răng trục | df | 40,6 | mm | Để kiểm tra xoắn trục |
| 12 | Ứng suất xoắn cho phép của trục | τzul | 120 | MPa |
Bước B – Tính lần lượt (web tự tính, bạn có thể bấm tay để kiểm tra lại). Dòng xanh lá là kết quả chính:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Kết quả | Đơn vị | Công thức / cách tính |
|---|---|---|---|---|---|
| 13 | Đường kính trung bình tiếp xúc | dm | 42,8 | mm | dm = (da1 + da2)/2 |
| 14 | Chiều cao tiếp xúc có ích | hw | 1,4 | mm | hw = (da1 − da2)/2 − 2c |
| 15 | ÁP SUẤT DẬP MẶT BÊN | p | 38,85 | MPa | p = 2·T·Kλ/(dm·hw·L·z·φ) |
| 16 | p ≤ pzul | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 17 | Chiều dài ăn khớp tối thiểu | Lmin | 7,77 | mm | |
| 18 | Ứng suất xoắn tại chân răng trục | τ | 38,05 | MPa | τ = 16T/(π·df³) – kiểm tra mỏi đầy đủ theo DIN 743 (CT14) |
| 19 | τ ≤ τzul | Kiểm tra | ĐẠT |
Bước C – Kết luận ví dụ
Kết quả chính: ÁP SUẤT DẬP MẶT BÊN = 38,85 MPa.
Quyết định: then hoa DIN 5480 W45×2×21, dài ăn khớp 30 mm, truyền 500 Nm ĐẠT. Áp suất dập p = 38,9 MPa ≤ 150 MPa (dùng 26 %); chiều dài ăn khớp tối thiểu chỉ cần ≈ 7,8 mm. Xoắn trục tại chân răng τ = 16·500 000/(π·40,6³) = 38,1 MPa ≤ 120 MPa. Mối ghép còn dư bền nhiều; chiều dài 30 mm chủ yếu để dẫn hướng mayơ.
Kiểm tra: p ≤ pzul: ĐẠT; τ ≤ τzul: ĐẠT.
Nếu đổi số liệu ở ô vàng, mọi kết quả tự tính lại. Ô nào báo KHÔNG ĐẠT thì xem mục Áp dụng thực tế bên dưới để biết cần sửa gì.
Áp dụng thực tế và lưu ý
- Then hoa trượt (có chuyển động dọc khi chịu tải) phải lấy pzul thấp hơn nhiều (10–20 MPa) để không mòn.
- Then hoa thân khai (DIN 5480) tự định tâm theo mặt bên răng, chịu tải va đập và đảo chiều tốt hơn then bằng; then chữ nhật (DIN ISO 14) thường định tâm theo đường kính trong d.
- Ngoài dập mặt bên, khi trục chịu uốn lớn còn phải kiểm tra mỏi trục ở chân răng theo DIN 743.
Căn cứ và tài liệu tham khảo
- DIN 5466-1 – tính khả năng tải của mối ghép then hoa: áp suất dập mặt bên, tỉ lệ răng mang tải φ.
- DIN 5480-1/-2 – then hoa thân khai theo đường kính tham chiếu: da1, da2, df (Bảng 1).
- DIN ISO 14 – then hoa chữ nhật; DIN 5481 – then hoa răng cưa.
- DIN 743 – kiểm tra bền mỏi trục tại chân răng.
- Roloff/Matek – Maschinenelemente, chương Mối ghép trục–mayơ dạng biên dạng (Profilwellenverbindungen) – công thức áp suất dập gần đúng.