Tính lưu lượng qua van từ C, b của catalogue, và ngược lại: độ dẫn âm C cần để đạt lưu lượng yêu cầu.
Giải thích chi tiết
- Bài toán dùng để làm gì
- Hình dung đơn giản
- Kiến thức nền cần có
- Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
- Xây dựng công thức từng bước
- Lời giải mẫu từng bước
- Áp dụng thực tế và lưu ý
- Căn cứ và tài liệu tham khảo
Bài toán dùng để làm gì
Van điện từ, bộ lọc, khớp nối nhanh đều là ‘cổ chai’ trên đường khí. Catalogue không ghi lưu lượng trực tiếp mà ghi hai số C và b theo ISO 6358. Bài toán biến C, b thành lưu lượng thực ở áp suất làm việc của bạn, và ngược lại: biết lưu lượng cần thì phải chọn van có C bao nhiêu.
Hình dung đơn giản
Hãy tưởng tượng
Hãy nghĩ tới vòi nước trong vườn: vòi càng to (C lớn) nước chảy càng mạnh. Nhưng khi bóp đầu vòi đến một mức (tỉ số áp suất xuống dưới b), dòng chảy đạt tốc độ âm thanh và không tăng thêm nữa dù bạn hạ áp suất phía sau. Đó là dòng ‘nghẹt’. Khi chênh áp nhỏ, lưu lượng ít hơn mức nghẹt.
Kiến thức nền cần có
Đọc lại các mục sau ở Chương 0 nếu chưa nắm chắc: 0.2 đơn vị (áp suất dư, tuyệt đối) · 0.15 áp suất và lưu lượng
Các đại lượng và lấy số liệu ở đâu
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Đơn vị | Lấy số liệu ở đâu |
|---|---|---|---|
| C | Độ dẫn âm của van: càng lớn cho khí qua càng nhiều | dm³/(s·bar) | Catalogue van SMC, Festo, Parker (bảng “Flow characteristics”, đo theo ISO 6358). Phải lấy C của đúng đường khí đang dùng (ví dụ 1→4 khi cấp, 4→5 khi xả) |
| b | Tỉ số áp suất tới hạn: dưới tỉ số này dòng bị nghẹt | – | Catalogue, đi cặp với C. Nếu catalogue không ghi b, lấy b nhỏ (0,2) để thiên về an toàn: khi dòng dưới âm, b càng nhỏ thì Q tính ra càng nhỏ |
| P1, P2 | Áp suất dư trước và sau van | MPa | P1 = áp suất cấp trước van; P2 = áp suất cần giữ ở xi lanh khi chạy. Nhập áp suất dư (đồng hồ chỉ), công cụ tự cộng 0,1 MPa |
| t | Nhiệt độ khí | °C | Thường 20 °C (nhiệt độ chuẩn của ISO 6358 là 293 K) |
| Qr | Lưu lượng yêu cầu (điều kiện tiêu chuẩn ANR) | L/ph | Lấy kết quả Q từ TB01 |
Xây dựng công thức từng bước
Công thức tổng quát không “từ trên trời rơi xuống”: nó được ghép từ những công thức con đơn giản. Đi lần lượt từng bước:
Bước 1. Tỉ số áp suất
Đổi sang áp suất tuyệt đối (cộng 0,1 MPa – áp suất khí quyển chuẩn ANR là 100 kPa) rồi lấy áp sau chia áp trước:
r = (P2 + 0,1) / (P1 + 0,1)
Bước 2. Xác định chế độ dòng
So r với b: nếu r ≤ b là dòng nghẹt – khí ở chỗ hẹp nhất đã đạt vận tốc âm thanh, lưu lượng đạt giá trị lớn nhất và không tăng nữa dù hạ thêm P2. Nếu r > b là dòng dưới âm – lưu lượng còn phụ thuộc P2.
Nghẹt khi r ≤ b
Bước 3. Lưu lượng qua van
Công thức ISO 6358 (dạng SMC trình bày trong catalogue): lưu lượng tỉ lệ với C và áp suất tuyệt đối đầu vào, nhân thêm hệ số giảm khi không nghẹt và hiệu chỉnh nhiệt độ. Q tính bằng L/ph (ANR), C bằng dm³/(s·bar), P1 bằng MPa (dư); hằng số 600 = 60 (giây → phút) × 10 (MPa → bar). Khi nghẹt, căn thứ nhất bằng 1:
Q = 600·C·(P1 + 0,1)·√{1 − [(r − b)/(1 − b)]²}·√(293/(273 + t))
Bước 4. C cần cho lưu lượng yêu cầu
Đảo công thức trên để tìm C tối thiểu, rồi so với catalogue:
Creq = Qr / (600·(P1 + 0,1)·√{…}·√(293/(273 + t)))
Bước 5. Tiết diện hiệu dụng
Một số catalogue cũ ghi tiết diện hiệu dụng S (mm²) thay vì C. SMC quy đổi S = 5,0·C. Dòng 12 của công cụ đổi C của van đã nhập (C = 2 → S = 10 mm²), không phải Creq:
S ≈ 5·C

Lời giải mẫu từng bước (số liệu mẫu của công cụ tính ở đầu trang)
Bước A – Số liệu đầu vào (ô vàng của công cụ tính). Đây là bộ số ví dụ có sẵn; khi làm thật bạn thay bằng số của mình:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Giá trị | Đơn vị | Ghi chú / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Độ dẫn âm C (catalogue) | C | 2 | dm³/(s·bar) | |
| 2 | Tỉ số áp suất tới hạn b | b | 0,3 | ||
| 3 | Áp suất vào | P1 | 0,6 | MPa | Áp suất dư |
| 4 | Áp suất ra | P2 | 0,5 | MPa | |
| 5 | Nhiệt độ khí | t | 20 | °C | |
| 6 | Lưu lượng yêu cầu | Qr | 500 | L/ph (ANR) |
Bước B – Tính lần lượt (web tự tính, bạn có thể bấm tay để kiểm tra lại). Dòng xanh lá là kết quả chính:
| TT | Đại lượng | Ký hiệu | Kết quả | Đơn vị | Công thức / cách tính |
|---|---|---|---|---|---|
| 7 | Tỉ số áp suất | r | 0,857 | (P2 + 0,1)/(P1 + 0,1) | |
| 8 | Chế độ dòng | DƯỚI ÂM | Nghẹt khi tỉ số ≤ b | ||
| 9 | LƯU LƯỢNG QUA VAN | Q | 508,5 | L/ph (ANR) | Q = 600·C·(P1+0,1)·√{1 − [(r − b)/(1 − b)]²}·√(293/(273+t)); nghẹt: bỏ căn thứ nhất |
| 10 | Q ≥ lưu lượng yêu cầu | Kiểm tra | ĐẠT | ||
| 11 | C cần để đạt lưu lượng yêu cầu | Creq | 1,97 | dm³/(s·bar) | Creq = 500 / (600 × 0,7 × 0,6055 × 1) ; 0,6055 = √{1 − [(0,857 − 0,3)/0,7]²} |
| 12 | Tiết diện hiệu dụng | S | 10 | mm² | S = 5·C |
Bước C – Kết luận ví dụ
Kết quả chính: r = 0,857 > b = 0,3 nên dòng dưới âm; lưu lượng qua van Q = 508,5 L/ph (ANR); C cần để đạt 500 L/ph là Creq = 1,97 dm³/(s·bar).
Kiểm tra: Q ≥ lưu lượng yêu cầu: ĐẠT.
Quyết định: van C = 2 ĐẠT về phép tính nhưng chỉ dư 1,7 % (508,5/500), chưa đủ dự phòng 20–30 % cho ống, đầu nối và giảm thanh. Nên chọn van có C ≥ 1,97 × 1,25 ≈ 2,5 dm³/(s·bar), hoặc giữ van này nhưng kiểm tra C của cả đường cấp.
Nếu đổi số liệu ở ô vàng, mọi kết quả tự tính lại. Ô nào báo KHÔNG ĐẠT thì xem mục Áp dụng thực tế bên dưới để biết cần sửa gì.
Áp dụng thực tế và lưu ý
- Chọn van có C ≥ Creq, cộng dự phòng 20–30 % vì ống, giảm thanh, đầu nối cũng có C riêng và làm giảm lưu lượng chung.
- Nhiều thiết bị nối tiếp (bộ lọc điều áp, van, ống, khớp nối nhanh, van tiết lưu): độ dẫn âm của cả hệ luôn nhỏ hơn C của thiết bị nhỏ nhất. ISO 6358-3 lấy Cmin = min(Cᵢ) làm giới hạn trên rồi tính lặp. Vì vậy so Creq với C của cả đường cấp, không chỉ của van; thiết bị có C nhỏ nhất quyết định.
- Nếu catalogue chỉ ghi Cv (ANSI/NFPA T3.21.3): không có hệ số đổi chính xác sang C vì phương pháp đo khác nhau (ISO 6358-3, Phụ lục D chỉ cho đánh giá thô). Ước lượng thô, tự quy đổi qua lưu lượng ở 6 → 5 bar với b = 0,3–0,5: C ≈ (3,4–3,9)·Cv dm³/(s·bar) (C lớn hơn Cv khoảng 4 lần, không phải nhỏ hơn). Với van quan trọng, hỏi hãng giá trị C, b.
- Lỗi hay gặp: nhập áp suất tuyệt đối vào ô áp suất dư (công thức đã tự cộng 0,1 MPa).
Căn cứ và tài liệu tham khảo
- ISO 6358 (bản 1989) / JIS B 8390:2000 – đặc tính lưu lượng thiết bị khí nén theo C, b – dùng cho công thức Q dòng nghẹt và dưới âm (Bước 2–4).
- SMC – Solenoid Valves Flow Characteristics (Best Pneumatics, mục “How to indicate flow characteristics”) – dạng công thức Q = 600·C·(P1 + 0,1)·…·√(293/(273 + t)), quy đổi S = 5,0·C, định nghĩa ANR (20 °C, 100 kPa, 65 % RH).
- ISO 6358-3:2014 – ước tính đặc tính lưu lượng của hệ nhiều thiết bị nối tiếp (giới hạn trên Cmin, Phụ lục D về các thông số cũ như Cv) – dùng cho mục Áp dụng thực tế.
← TB01 Xi lanh khí nén + van · TB03 Tiêu thụ khí, máy nén, bình chứa →